متفرقه‌ی تاریخی گاه‌شماری اوستایی نو

[amın]

گاهشماری اوستایی نو یکی از گاهشماری‌های رایج در ایران پیش از اسلام بود که جایگزین گاهشماری اوستایی کهن شد. به گفتهٔ محققان این گاهشماری در زمان هخامنشیان رایج شد و آن را متأثر از گاه‌شماری مصری می‌دانند. تاریخ رواج آن را ۴۴۱ پیش از میلاد در دوران اردشیر یکم هخامنشی می‌دانند بنا به قرائن این گاه‌شماری در دوران اشکانیان هم متداول بود. اما بیشترین اطلاعات پیرامون آن از عهد ساسانی به بعد است.

در زمان ساسانیان این گاه‌شماری به دو گونهٔ گاه‌شماری عرفی یا سیار و گاه‌شماری بهیزکی مرسوم بود.

 

[amın]

گاه‌شماری سیار​

این گاه‌شماری برای کاربرد مردم بود. دراین گاه‌شماری، یک سال ۳۶۵ روز بود و دارای ۱۲ ماه سی‌روزه و ۵ روز اضافه بود که به این پنج روز اضافه اندرگاه گفته‌می‌شود. در منابع دوران اسلامی نام این پنج روز به صورت خمسهٔ مسترقه (پنجهٔ تار یا پنجهٔ دزدیده) هم آمده است. در این گاه‌شماری کسر تقریباً معادل یک‌چهارم روز به حساب نمی‌آمد. از این رو این گاهشماری هر چهارسال یک روز عقب می‌افتاد. به این معنا که مثلاً ۱ دی گاهشماری سیار معادل با ۳۰ آذر «واقعی» می‌شد و با گذشت زمان ۱ دی اسمی سیر قهقرایی می‌داشت: ۲۹ آذر «واقعی» ۲۸ آذر واقعی و الخ پنج روز اندرگاه لزوماً در پایان سال نمی‌آمد بلکه با پنج روز اندرگاه در گاهشماری وهیزکی تطبیق می‌شد.

در دوران امپراتوری...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

سرآغاز سال​

در میانه دوره هخامنشی، آغاز سال از اول پائیز به آخر اسفند منتقل شد و روز نخست فروردین ماه را اول سال قرار دادند و برای تثبیت زمان آن، کبیسه‌ای در نظر گرفتند که آغاز سال در اول فروردین ماه ثابت می‌ماند. حمزه بن حسن اصفهانی به استناد خدای نامه می‌نویسد که در باور زرتشتی اول فروردین ماه به آغاز خلقت منسوب است و خلقت در روز هرمزد از ماه فروردین در نقطه اعتدال ربیعی بود. بعضی انتخاب نوروز به عنوان سرآغاز تقویم را به خود زرتشت نسبت می‌دهند و معتقدند که او این تقویم را بر اساس مبدأ آفرینش نهاد و اولین روز از سال را اعتدال بهار قرار داد. در منابع دیگر نیز می‌خوانیم آغاز سال در تقویم مزدیسنا از دی ماه بود که علت آن را باور ایرانیان به اینکه دی ماه از آن آفریدگار...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تقسیمات زمانی​

​

واژه هاتر یا هاسر در زبان اوستایی و زبان پهلوی به جای ساعت به کار گرفته می‌شود و یک هاسر برابر است با یک ساعت و ۱۲ دقیقه امروزی.

​

در اوستا شبانه روز به پنج وقت یا گاه تقسیم شده است:

1. هاونگاه
2. رپیتونیگاه
3. ازیرنیگاه
4. اویسروترمگاه
5. اوشهنگاه

 

[amın]

ماه​

ماونگه در اوستا و در گاه‌شماری مزدیسنا، هم به مفهوم ماه و هم به معنای شبانه روز از زمان است. در این تقویم هر ۳۰ روز را یک ماه نامیده و هر سال را ۱۲ ماه می‌گرفتند؛ بنابراین هم ماه و هم سال در این تقویم اصطلاحی است نه حقیقی. نام دوازده ماه این تقویم از نام امشاسپندان و ایزدان زرتشتی گرفته شده است و در گاه‌شماری رسمی ایران که امروزه کاربرد دارد نیز با کمی تغییر باقی مانده است.

 

[amın]

در خرده اوستا در گفتاری به نام سیروزه آمده است که نگهبانی از هرکدام از روزهای ماه به یکی از امشاسپندان و ایزدان سپرده شد و بنابراین هر روز را به نام آن ایزد خوانده‌اند. روز نخست، متعلق به اهورامزداست و شش روز بعدی ماه متعلق به شش امشاسپند و روزهای بعد متعلق به ایزدان. در ماه سه روز بود که با نام دی خوانده می‌شد. این سه روزِ هم‌نام ماه را به چهار قسمت تقریباً مساوی بخش می‌کنند. برای رخ ندادن اشتباه و تمایز این سه دی، هنگام اشارت به هر یک از آنها نام روز بعد را در ادامه می‌آوردند؛ مثلاً نخستین روز دی را دی به آذر می‌خواندند. این نام‌ها که در میان مزداپرستان رایج است از قرار زیرست:

 

[amın]

اندرگاهان​

نام پنج روز اندرگاه به‌ترتیب از قرار زیر بود:

1. اَهْنَوَدگاه
2. اَشْتَوَدْگاه
3. سْپَنْتْمَدگاه
4. وُهوخْشَتْرَگاه
5. وهیشْتْواشْت‌گاه.

نام این پنج اندرگاه، برگرفته از نام پنج گاه از گاهان است.

 

[amın]

گاهنباران​

مقالهٔ اصلی: گاهنبار
بنا به روایت یشتها و خرده اوستا در ایران قدیم تنها دو فصل تابستان و زمستان وجود داشته است که مدت آنها مساوی نبوده است. تابستان هفت‌ماهه و زمستان پنج‌ماهه بود. فصل تابستان معمولاً از فروردین تا مهر و فصل زمستان از آبان تا اسفند به طول می‌انجامید. سال به شش بخش نابرابر به نام گاه تقسیم می‌شد که هرکدام از آنها «ییر» یا «رتو» خوانده می‌شد و آخر هر یک از این شش گاه، جشن معروف گاهنبارها برگزار می‌گردید.

 

[amın]

جشن‌های ماهانه​

مقالهٔ اصلی: جشن‌های زرتشتی
در این گاه‌شماری، نام هر دوازده ماه در نام روزهای هرماه نیز دیده می‌شود و در هر ماه، یک بار نام روز و نام ماه یکی هستند. آن روزی که نام ماه و روز با یکدیگر برابر می‌شود جشن شمرده می‌شود؛ مثلاً مهرروز از مهرماه، جشن مهرگان نام دارد.

• فروردینگان = فروردین روز (۱۹) در ماه فروردین
• اردیبهشتگان = اردیبهشت روز (۳) در ماه اردیبهشت
• خردادگان = خرداد روز (۶) در ماه خرداد
• تیرگان = تیر روز (۱۳) در ماه تیر
• امردادگان = امرداد روز (۷) در ماه امرداد
• شهریورگان = شهریور روز (۴) در ماه شهریور
• مهرگان = مهر روز (۱۰) در ماه مهر
• آبانگان = آبان روز (۱۰) در ماه...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

گاه‌شماری بهیزکی​

در معنی بهیزک که به‌صورت وهیزک وهیجک و امثال آن هم آمده است میان محققان اختلاف است. گروهی به پیروی از وست آن را مبارک معنی می‌کنند و دیگران آن را کبیسه.

گاه‌شماری بهیزکی نزد منجمان و موبدان شناخته شده بود. چنان‌که در بخش گاه‌شماری سیار گفته آمد آن گاه‌شماری هر چهار سال یک روز عقب می‌افتاد یعنی هر ۱۲۰ سال یک ماه. در گاه‌شماری وهیزکی برای جبران این عقب‌افتادگی و نزدیک نگاه داشتن سال وهیزکی به سال شمسی حقیقی هر ۱۲۰ سال یک ماه به سال می‌افزودند از این رو نوروز دوباره با نوروز نجومی (به‌طور تقریبی) تطبیق می‌یافت.