صنایع دستی جهان صنایع دستی جهان | هنرهای دستیِ متولدِ بحران

[Four]

دوختن برای زنده ماندن، نه برای تزئین

در پسِ هر بحران، جهانِ دیگری زاده می‌شود. جهانی که با درد، کمبود، و اضطراب شکل می‌گیرد. در آن، کلمات بی‌معنی می‌شوند، اما دست‌ها هنوز کار می‌کنند.
وقتی زبان، امنیت، خانه و نظم اجتماعی از هم می‌پاشد، دست‌ها ناخودآگاه به‌سوی خلق‌کردن می‌روند خلق چیزی از هیچ. و در همین لحظه است که "صنایع دستیِ متولدِ بحران" به‌وجود می‌آیند.

 

[Four]

وقتی ماده از رنج زاده می‌شود

در بحران، ماده‌ی خام دیگر از بازار نمی‌آید. از زباله، خاکستر، تکه‌های لباس سوخته، پلاستیک شکسته یا تور ماهی‌گیری قدیمی ساخته می‌شود.
در جنگ لبنان، زنان از پوکه‌ی فشنگ‌ها گردنبند ساختند؛ در زندان‌های شیلی دهه‌ی ۷۰، زندانیان سیاسی با تکه‌های نان خشک مجسمه‌های مینیاتوری ساختند؛ و در غزه، کودکان از نایلون‌های ذوب‌شده و سیم‌های برق، اسباب‌بازی‌هایی ساختند که بیشتر از ده‌ها اثر مفهومی در گالری‌ها حرف برای گفتن داشت.

 

[Four]

وقتی ابزار، دشمن است

در شرایط آرام، دوختن یا بافتن عملی لذت‌بخش است، آمیخته با رهایی. اما در بحران، همین ابزار می‌تواند خطرناک باشد. در بسیاری از اردوگاه‌های پناهندگی، سوزن و قیچی جزو وسایل ممنوعه‌اند.
برای همین، زنان در اردوگاه‌های کوزوو با خار گیاهان می‌دوختند، یا بافت را با انگشتان بدون ابزار انجام می‌دادند.

 

[Four]

نقش حافظه در تار و پود

در بحران، حافظه شکننده می‌شود. مردم اشیاء را می‌سازند تا فراموش نکنند.
در پروژه‌ای معروف در رواندا، بازماندگان نسل‌کشی ۱۹۹۴ قالی‌های بزرگی بافتند که طرح‌شان چیدمان خانه‌های از دست‌رفته بود تا هر گره، خاطره‌ای را نگه دارد. این قالی‌ها فقط اثاث نبودند، اسناد تاریخی بافتنی بودند.

همین اتفاق را در ایران هم داریم؛ زنان آواره‌ی خوزستان پس از جنگ، چادرشب‌هایی بافته بودند با رنگ‌های سوخته و خاکی بدون طرح سنتی، فقط با حافظه‌ی چشم‌هایی که دیگر نمی‌دیدند.

 

[Four]

دست‌های خاموش در نظام‌های سلطه

در بحران‌های ساختاری جنگ، فقر، استعمار صاحبان این هنرها معمولاً حاشیه‌نشینان تاریخ‌اند: زنان، اقلیت‌ها، بردگان، مهاجران.
این گروه‌ها، در غیاب ابزار رسمی برای بیان، هنر را به زبان خودشان ترجمه کرده‌اند.

در آفریقا، زنان برده در قرن نوزدهم لحاف‌هایی به نام "Freedom Quilts" می‌دوختند؛ در ظاهر فقط پارچه‌های رنگارنگ بودند، اما در واقع نقشه‌های رمزگذاری‌شده‌ی مسیر فرار از جنوب آمریکا بودند. هر وصله، نشانه‌ی یک مقصد یا مسیر امن بود.

 

[Four]

از اردوگاه تا گالری

جالب است که بسیاری از این آثار بعدها وارد فضای هنر معاصر شدند. گالری‌ها و موزه‌ها که روزی فقط آثار بی‌نقص و زیبا را نگه می‌داشتند حالا در برابر این عریانیِ انسانی زانو زده‌اند.
این نقطه هم پارادوکس است:
وقتی اثرِ متولدِ رنج، در ویترین نورانی گالری قرار می‌گیرد، آیا هنوز همان معنا را دارد؟
آیا مقاومت، وقتی نمایش داده می‌شود، هنوز مقاومت است؟

شاید پاسخ در خود این هنرها نهفته است؛ چون آن‌ها هربار دوباره زاده می‌شوند، درست همان‌جایی که کسی باور ندارد چیزی می‌تواند زاده شود.


منبع: تحقیقات شخصی