تاریخ معاصر نهضت جنگل

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

- نهضت جنگل



ریشه‌ها و بسترهای شکل‌گیری (اواخر قاجار)

نهضت جنگل در دلِ بحران‌های پایان‌دورهٔ قاجار جوانه زد. از یک سو، محمدعلی شاه پس از به توپ بستنِ مجلس (۱۲۸۷ خورشیدی)، فضای خفقان و وحشت را در کشور حاکم کرد و مشروطه‌خواهان به شدت سرکوب شدند؛ از سوی دیگر، در جریان جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸) با وجود اعلام بی‌طرفیِ ایران، قوای روسیهٔ تزاری در شمال، عثمانی در غرب و بریتانیا در جنوب، کشور را به اشغال خود درآوردند. گیلان نیز میان قوای روس و عثمانی دست‌به‌دست می‌شد و مردم عادی قربانیِ غارت و قحطی بودند. افزون بر این، مالیات‌های سنگین، مصادرهٔ اموال و ساختار فئودالیِ زمین‌داری، دهقانان و کارگران را به فقر مطلق کشانده بود. در چنین...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

تولد نهضت و اعلام حکومت (۱۲۹۴ خورشیدی)

قیام در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۲۹۴، با همراهی جمعی از یارانِ میرزا – شامل بازاریان، روحانیونِ مخالف و کارگران – در منطقهٔ فومنات آغاز شد و آنان به پاسگاه‌های دولتی و قوای اشغالگرِ روس حمله کردند. نامِ نخستینِ این گروه، «اتحاد اسلام» بود تا هم جذابیتِ مذهبی داشته باشد و هم نشان دهد که مبارزه، وحدتِ شیعه و سنی را در برابرِ متفقین (روسیه و انگلیس) هدف گرفته است. پس از چند نبرد، میرزا کوچک‌خان وارد رشت شد و حکومتِ موقتِ جنگل را اعلام کرد. شورایی متشکل از روحانیون، بازاریان و روشنفکران تشکیل شد و نظم و امنیت برقرار گردید؛ پولِ رایجِ جدیدی چاپ شد و مالیات‌ها به نفعِ مردمِ عادی تعدیل یافت.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

مرام‌نامه و ایدئولوژی؛ نقطهٔ قوت و ضعف

نهضت جنگل، ایدئولوژیِ التقاطی و جذابی داشت که همزمان سه جریانِ فکری در آن دیده می‌شد:

· اسلام‌گراییِ انقلابی: میرزا کوچک‌خان روحانی بود و بسیاری از نیروهای اولیهٔ او طلاب و روحانیونِ مبارز بودند؛ اعلامیه‌هایش سرشار از مفاهیم «جهاد علیهٔ کفار» و «دفاع از اسلام» بود.
· میهن‌پرستی و مشروطه‌خواهی: هدفِ نهایی، برقراریِ حکومتیِ ملی و قانون‌گرا در ایران بود؛ مشروطه‌ای واقعی، نه درباری.
· گرایش‌های سوسیالیستی: با ورود نیروهای جدید، جناحِ چپِ نهضت (به رهبری احسان‌الله‌خان دوستدار) بر مبارزه با سرمایهداری، تقسیمِ عادلانهٔ زمین و حقوقِ کارگران تأکید می‌کرد. همین سه‌گانگی (مذهب، ملی‌گرایی و سوسیالیسم) بعدها به تفرقه‌ای مهلک انجامید.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

اوج قدرت و ارتباط با کمینترن (اتحاد جماهیر شوروی)

بزرگ‌ترین نقطهٔ عطفِ نهضت، ورودِ بلشویک‌های روس به ماجرا بود. پس از انقلابِ اکتبر ۱۹۱۷، قوای روسیهٔ تزاری از شمالِ ایران عقب‌نشینی کردند و بلشویک‌ها در منطقهٔ انزلی مستقر شدند. میرزا کوچک‌خان در سال ۱۲۹۹ خورشیدی با کمیسارهای شوروی وارد مذاکره شد و شوروی برای تضعیفِ دولتِ مرکزیِ ایران (که با انگلیس هم‌پیمان بود) و ایجادِ حایل در برابرِ نیروهایِ ضدِّ بلشویک، قراردادی با میرزا بست. در خردادِ ۱۲۹۹، با حمایتِ نظامیِ شوروی و نیروهای چپ، جمهوریِ شوراییِ گیلان اعلام موجودیت کرد و نامِ نهضت به «حزبِ کمونیستِ ایران» تغییر یافت. این بالاترین نقطهٔ قدرتِ آنان بود؛ جایی که انزلی، رشت، لاهیجان و حتی نواحیِ نزدیک به قزوین در کنترلشان قرار گرفت.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

تفرقه؛ فروپاشی از درون (مهم‌ترین علتِ سقوط)

اگر دشمنِ بیرونی (ارتشِ رضاخان و انگلیسی‌ها) وجود نداشت، خودِ نهضت به دلیلِ اختلافاتِ داخلی فرو می‌پاشید. جناحِ چپ (احسان‌الله‌خان) خواهانِ اجرایِ کاملِ سیاست‌های کمونیستی، خلعِ یدِ کاملِ زمین‌داران و پیوستنِ کامل به شوروی بود، در حالی که میرزا کوچک‌خان شدیداً با این اقدامات مخالفت می‌کرد و می‌گفت: «من مسلمان و ایرانی‌ام؛ نه مسکووی!» اختلاف بر سرِ تقسیمِ غلات میانِ دهقانان و زمین‌داران به اعدامِ یکی از فرماندهانِ جناحِ چپ (خالو قربان) انجامید و شکاف را عمیق‌تر کرد. این انشقاق، قدرتِ نظامیِ نهضت را نصف کرد و شوروی نیز با دیدنِ این آشفتگی، به‌تدریج حمایتِ تسلیحاتیِ خود را قطع کرد و برای حفظِ منافعش با دولتِ تهران وارد مذاکره شد.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

نقشهٔ انگلستان و عملیاتِ نظامیِ رضاخان

در تهران، وزارتِ جنگ به دستِ «رضاخان میرپنج» (بعدها رضاشاه) بود. انگلیسی‌ها که از نزدیکیِ شوروی و گیلان به شدت هراس داشتند، به رضاخان چراغِ سبز نشان دادند. در مهرِ ۱۳۰۰، رضاخان با ۱۴ هزار نیرویِ مجهز و متحد با عشایرِ شمال، عملیاتِ گسترده‌ای را آغاز کرد. قوایِ جنگل که از هم پاشیده و کمبودِ مهمات داشتند، در برابرِ توپخانه و قشونِ متحدالمَرکزی تاب نیاوردند و رشت به راحتی سقوط کرد؛ باقی‌ماندهٔ جنگلی‌ها نیز به جنگل‌های انبوهِ فومن و تالش عقب‌نشینی کردند.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

مرگِ تلخِ میرزا کوچک‌خان؛ پایانِ حماسی

پایانِ کارِ میرزا کوچک‌خان، یکی از دراماتیک‌ترین لحظاتِ تاریخِ ایران است. پس از سقوطِ رشت، میرزا به همراه ۳۰ تن از یارانِ وفادارش به کوه‌های خلخال پناه برد، ولی زمستانِ شدید و برفِ سنگین، راهِ فرار را بست. سرانجام در شبِ سردِ ۱۱ آذرِ ۱۳۰۰، در منطقهٔ ماسال (کوه‌های تالش)، در دمای ۲۵- درجهٔ سانتی‌گراد، میرزا کوچک‌خان و آخرین یارانش در کولاکِ برف گرفتار شدند. او که از پیش زخمی بود و بیماریِ مالاریا داشت، از شدتِ سرما جان سپرد. پیکرِ یخ‌زده‌اش را قزاق‌های رضاخان پیدا کردند و به نشانهٔ پیروزی، سرش را از تن جدا کردند و در رشت و تهران به نمایشِ عمومی گذاشتند؛ اما همین نمایشِ سر، باعث شد که او در اذهانِ عمومی به «شهید» و «اسطورهٔ مبارزه با استبداد» تبدیل شود.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

پیامدها و میراثِ نهضت

نهضتِ جنگل، پیامدهایِ مهمی به جای گذاشت: شکستِ آن، راه را برایِ کودتای ۱۲۹۹ و سپس به سلطنتِ رسیدنِ رضاخان در ۱۳۰۴ هموار کرد. همچنین این واقعه باعث شد خاندانِ پهلوی همواره با هرگونه فعالیتِ چپ‌گرایانه در شمال، با شدت تمام برخورد کنند. از سوی دیگر، پس از جنگل، بسیاری از چپ‌های ایرانی به این نتیجه رسیدند که نباید متکی به حمایتِ خارجی (شوروی) باشند و باید ریشه‌های بومی داشته باشند. در فرهنگِ عامه و تاریخ‌نگاریِ ایران، میرزا کوچک‌خان به‌عنوان نمادِ «شرافت»، «بی‌آلایشی» و «استقلال‌خواهی» باقی مانده است؛ او برخلافِ بسیاری از سیاست‌مدارانِ هم‌عصرش، هرگز به دنبالِ قدرتِ شخصی نبود و تا آخرین لحظه در کنارِ همرزمانش جنگید.

 

[نانارسیـــن ꈍᴗꈍ]

نهضتِ جنگل، تراژدیِ بزرگِ مشروطه‌خواهانی بود که با موجِ تازه‌ای از امپریالیسم و استبدادِ نوپایِ پهلوی درهم کوبیده شد. اگر میرزا کوچک‌خان می‌توانست جناح‌های داخلی را مدیریت کند یا شوروی به جایِ خیانت، به حمایتش ادامه می‌داد، شاید ایران به جایِ پهلوی، نخستین جمهوریِ سوسیالیستیِ خاورمیانه را تجربه می‌کرد؛ اما تاریخ چنین رقم نخورد. با این حال، نامِ میرزا کوچک‌خان همچنان در دلِ جنگل‌های گیلان جاودانه مانده است.