آموزشی آموزشی | آرایه جناس

[amın]

«جِناس» واژه‌ای عربی و در لغت به معنی هم‌جنس بودن است. در ادبیات جناس، آوردن دو یا چند کلمه است که در لفظ شبیه هم یا با اختلاف‌هایی جزئی هستند و در معنی، تفاوت دارند. برای مثال با قرار دادن دو واژه «روی» و «رویه» در یک بیت می‌توانیم آرایه جناس بسازیم.

 

[amın]

جناس چیست ؟​

جناس آوردن واژه‌هایی با ظاهر کاملاً یکسان یا با تفاوت‌هایی جزئی و معنای متفاوت در یک بیت یا جمله است. برای مثال اگر دو واژه «شیر (خوراکی)» و «شیر (حیوان)» را در یک بیت یا مصراع قرار بدهیم، آرایه جناس ساخته‌ایم. این آرایه دارای دو نوع کلی تام (فقط تفاوت معنایی) و ناقص (تفاوت ظاهری اندک) است که در ادامه مطلب آن‌ها را با مثال یاد می‌گیریم.

در متون مختلف از این آرایه با نام تجنیس نیز یاد کرده‌اند. همچنین، در برخی منابع، دو کلمه متجانس را ارکان جناس‌ نامیده‌‌اند و بیان کرده‌‌اند که چهار عنصرِ نوع، تعداد، ترتیب و شکل حروف انواع جناس‌ را می‌سازند. در ادامه این مطلب از مجله فرادرس، انواع این آرایه را بررسی کرده‌ایم.

 

[amın]

انواع جناس با مثال​

در یک دسته‌بندی کلی، انواع جناس، تام و ناقص هستند و خود جناس ناقص نیز به سه نوع اختلافی، حرکتی و افزایشی تقسیم می‌شود.

• جناس همسان (تام): دو واژه کاملاً یکسان با معنی متفاوت / «شیر» حیوان و «شیر» خوراکی
• جناس ناهمسان (ناقص): ناهمسانی واژه‌ها
  • جناس ناهمسان اختلافی:‌ ناهمسانی واژه‌ها در یک واج (اول یا وسط یا آخر) / روی و گوی
  • جناس ناهمسان حرکتی: ناهمسانی واژه‌ها در مصوت‌های کوتاه / سُر و سَر
  • جناس ناهمسان افزایشی: ناهمسانی واژه‌ها در تعداد حروف / آزاده و آزاد

 

[amın]

همان‌طور که در ادامه این مطلب خواهید دید، دسته‌بندی‌های مختلفی برای انواع جناس بیان شده است. آنچه ما در این آموزش بیان کرده‌ایم، دسته‌بندی نسبتاً کاملی از انواع این آرایه است و حتی به مواردی که اختلاف نظر نیز وجود دارد، اشاره کرده‌ایم. اگر قصد دارید تنها در سطح کتاب‌های خود با این آرایه آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم از دسته‌بندی‌های جزئی عبور کرده و فقط مثال‌های آن‌ها را بررسی کنید. برای نمونه، جناس‌ مفروق نوعی جناس‌ مرکب است و خود جناس‌ مرکب نوعی جناس همسان یا تام است. بنابراین، کافی است مثال‌ جناس مفروق را به عنوان مثالی از جناس همسان در نظر بگیرید.

 

[amın]

جناس تام (همسان)​

جناس همسان یا تام آرایه‌ای است که در آن، کلمات لفظ کاملاً مشابهی دارند و معنی‌ آن‌ها مختلف است. به همین دلیل است که به جناس‌ تام جناس‌ همسان نیز می‌گویند.

در رباعی معروف زیر از خیام، واژه «گور» دو بار به کار رفته که اولی به معنای گورخر و دومی به معنای قبر است.

آن قصر که جمشید در او جام گرفت
آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

در بیت زیر از مولوی نیز این آرایه وجود دارد. منظور از «میان» نخست اصطلاح میان آوردن به معنی گفت‌وگو کردن است. «میان» دوم به معنی کمر و «میان» سوم به معنی میانه است.

گفتی اسرار در میان آور
کو میان اندر این میان که منم

یک مثال بسیار...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس لفظ​

جناس‌ لفظ از جناس‌هایی است که می‌توان آن را به نوعی جناس‌ تام دانست. چرا که ادبا معتقدند جناس‌ و اصولاً بدیع مربوط به شنیده‌هاست، نه نوشته‌ها. جناس‌ لفظ مربوط به کلماتی است که تلفظ آن‌ها کاملاً یکسان است، اما شکل نوشتاری و معنایشان متفاوت.

در بیت زیر از فرخی یزدی، «ختا» ولایتی است از ترکان و «خطا» به معنای اشتباه.

دیدی آن ترک ختا دشمن جان بود مرا
گرچه عمری به خطا دوست خطابش کردم

نکته: بسیاری این آرایه را با توجه به اختلاف در شکل نوشتاری حروف به عنوان نوعی جناس ناقص درنظر گرفته‌اند که در ادامه این موضوع را بیان می‌کنیم.

 

[amın]

جناس مرکب​

در جناس‌ مرکب، یکی از دو رکن آن، یک کلمه (با هر ساختی) و رکن دیگر یک گروه است. منظور از گروه (با حداقل دو کلمه)، مانند آن چیزی است که در ترکیب‌های وصفی و ترکیب‌های اضافی سراغ داریم. در واقع، یک کلمه (ساده یا کلمه مرکب) به اجزای معنادار تجزیه شده و در کنار خود کلمه جناس‌ تام می‌سازند.

بیت زیر از عطار، مثال خوبی برای این نوع جناس‌ است:

زان شده در پیش شاهان دورباش
کای شده در پیش شاهان دور باش

«دورباش» اول یک کلمه مرکب است و «دور باش» در مصرع دوم یک گروه اسنادی (مسندِ «دور» + فعل ربطیِ «باش») است.

گاهی در جناس‌ مرکب، تعداد تکیه ثابت است و جایگاه آن است که تغییر می‌کند. برای مثال، در بیت زیر از سعدی، «کمند» مصرع اول به معنی ریسمان و «کمند» یا...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس مقرون​

جناس‌ مقرون (پیوسته و نزدیک) نوعی از جناسی مرکب است که شکل نوشتاری ارکان آن با هم یکی است. بیت اخیر از سعدی مثالی از این جناس‌ مرکب است.

 

[amın]

جناس مفروق​

اما جناس‌ مفروق (جدا کرده شده) جناس‌ مرکبی است که شکل نوشتاری رکن‌ها متفاوت است. بیت زیر از اسدی توسی مثالی از این نوع جناس‌ است.

یکی دخترش بود کز دلبری
پری را به رخ کردی از دل بری

 

[amın]

جناس مرفو​

یا مَرفُوّ (یعنی رفو شده) همان جناس مرکب است که یکی از ارکان تجنیس کلمه و دیگری از ترکیب یک کلمه و حرفی پیش از آن تشکیل شده است.

بیت زیر از نظامی مثالی از جناس مرفو است (دقت کنید که خوانش صحیح «روی آوریم» در اینجا به صورت «رویاوریم» است).

چاره ما ساز که بی یاوریم
گر تو برانی به که روی آوریم