آموزشی آموزشی | آرایه جناس

[amın]

جناس ملفق​

در جناس‌ ملفق (تلفیق شده) دو کلمه در یکدیگر تلفیق می‌شوند و معنای تازه‌ای می‌سازند.

بیت زیر مثالی از جناس‌ ملفق است.

ای دل در این دیار نشان وفا مجوی
جز درد یار ما نبود در دیار ما

 

[amın]

جناس ناقص (ناهمسان)​

همان‌طور که گفتیم، برخی ادبا معتقدند که چهار عنصر نوع، تعداد، ترتیب و شکل حروف انواع جناس را می‌سازند. بنابر این گفته، می‌توان جناس ناهمسان یا ناقص را چنین تعریف کرد که اگر دو رکن، در یکی از این عناصر تفاوت داشته باشند، جناس ناقص خواهیم داشت. بر این اساس، برای جناس ناقص می‌توان انواعی قائل شد که آن‌ها را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• ناقص اختلافی
• ناقص افزایشی
• ناقص حرکتی

 

[amın]

جناس ناقص اختلافی​

این نوع جناس ناقص در جایی وجود دارد که در دو کلمه یک صامت یا یک مصوت بلند با هم تفاوت دارند. برای مثال بین دو واژه «مار» و «مور» جناس ناقص اختلافی وجود دارد زیرا این دو واژه در مصوت بلند «آ» و «او» با هم تفاوت دارند.

جناس ناقص اختلافی را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد: محرّف، لفظ، مضارع و لاحق، خط.

 

[amın]

جناس مضارع و لاحق​

شاید این نوع جناس‌ برایتان جالب باشد. اگر دقت کنید، ما برخی از حروف را با فرایند مشابهی ادا می‌کنیم. مثلاً برای ادا کردن حروف «ن» و «د» و «ت»، نوک زبانمان را به پشت دندان‌هایمان می‌چسبانیم. یا حرف‌های «خ» و «ق» را با فرایند مشابهی تلفظ می‌کنیم. به این حروف «قریب‌المخرج» (محل خروج نزدیک به هم) می‌گویند. اما ربط جناس‌ مضارع و لاحق به این توضیحات چیست؟ جناس‌ مضارع، نوعی جناس‌ ناقص اختلافی است که اختلاف دو رکن این آرایه در حرفی است که نحوه تولید صوت‌ آن‌ها یکسان است. مثلاً دو واژه «داس» و «تاس» که اختلاف آن‌ها در دو حرف «د» و «ت» بوده و این دو حرف با فرایندی مشابه از دستگاه تکلم انسان خارج می‌شوند و اصطلاحاً قریب‌المخرج هستند.

بیت زیر از سنایی، مثالی...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس خط​

جناس‌ خط یا تصحیف مربوط به تجنیس بین کلمه‌هایی است که به یک شکل نوشته می‌شوند، اما در نقطه اختلاف دارند. دلیل این امر نیز این است که در گذشته، نقاط کلمات به صورت دقیق در جای خود قرار نمی‌گرفته و دو کلمه هم‌جنس به نظر می‌رسیده‌اند.

‌شاعران گذشته، به زیبایی از این آرایه استفاده‌ کرده‌اند، به گونه‌ای که در مواردی خواننده با هدایت شاعر متوجه این آرایه می‌شود. برای مثال، بیت زیر از بوستان سعدی، به خوبی نشان می‌دهد که در آن، سعدی گفته توشه مصحّف بوسه است و جناس خط دارند:

مرا بوسه گفتا به تصحیف ده
که درویش را توشه از بوسه به

 

[amın]

جناس لفظ​

بسیاری این آرایه را با توجه به آن چهار عنصر که بیان کردیم، ناقص شمرده‌اند. البته اغلب آن را به عنوان تام نیز در نظر می‌گیرند.

بیت زیر از پروین اعتصامی،همین آرایه را دارد، زیرا دو کلمه «خار» و «خوار» لفظی یکسان، اما نوشتار و معنای متفاوتی دارند.

پروین، ستم نمی‌کند ار باغبان دهر
گل را چراست عزت و خار از چه روست خوار

 

[amın]

جناس حرکتی (محرّف)​

در جناس محرّف یا همان ناقص حرکتی در شکل حروف (حرکت یا سکون آن‌ها) اختلاف وجود دارد. مثلاً «تَرک» و «تُرک» یا «خَلق» و «خُلق».

در بیت زیر از بوستان سعدی، بین دو کلمه «کُنَد» و «کُنْد» جناس ناقص اختلافی نوع حرکتی است:

عدو را به جای خسک، زر بریز
که احسان کُنَد کُنْد، دندان تیز

در مواردی که تشدید وجود دارد، معمولاً با مسامحه می‌توان از آن گذشت.

نکته: اختلاف در مصوت‌های بلند (مانند زمین و زمان) معمولاً در منابع مختلف به عنوان نوع ناقص حرکتی در نظر گرفته نشده و آن را جزو جناس اشتقاق دانسته‌اند که در ادامه آن را معرفی می‌کنیم. در کتاب‌های دبیرستان مصوت‌های بلند (آ / او / ای) در زمره صامت‌ها در نظر گرفته شده‌اند و اختلاف در آن‌ها...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس اشتقاق (مصوت بلند)​

جناس اقتضاب یا اشتقاق، از انواع ناقص اختلافی است که ارکان آن در مصوت‌های بلند با هم تفاوت دارند. از نظر موسیقیایی، اشتقاق بیشترین اثر را بر مخاطب دارد و شنونده به خوبی آن را حس می‌کند. در این نوع جناس، مصوت بلند اختلافی یا در آخر است یا در آخر نیست.

برای مثال، در بیت زیر از حافظ، دو کلمه «پارسی» و «پارسا» در مصوت بلند آخر اختلاف دارند و جناس‌ اشتقاق ساخته‌اند:

خوبان پارسی گو بخشندگان عمرند
ساقی بده بشارت رندان پارسا را

یا در رباعی زیر از مولوی، مصوت بلند بین کلمات «زیر» و «زار» تفاوت دارد:

چشمت صنما هزار دلدار کشد
آن ناله زیر او همه زار کشد

شاهان زمانه خصم بردار کنند
آن نرگس بیدار تو بیدار کشد

نکته: یک...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس ناقص افزایشی​

در جناس‌ ناقص افزایشی یا زاید، همان‌گونه که نامش نشان می‌دهد، تفاوت رکن‌های این آرایه از نظر تعداد حروف یا صامت‌ها است. بدین صورت که یک حرف به ابتدا، میان یا انتهای یک رکن افزوده می‌شود. مانند «تاب و عتاب، سر و سرو، کار و کنار».

البته گاهی این تفاوت‌ها بیش از یک هجاست، مانند «ناز و نازنین، کار و کاردان، سر و سراب».

جناس افزایشی را می‌توان در سه دسته تقسیم‌بندی کرد.

 

[amın]

جناس مطرّف (مختلف‌الاول)​

مُطَرَّف به معنای اول و آغاز چیزی است. در جناس‌ مطرف، آغاز یکی از کلمات نسبت به دیگری یک یا دو هجای اضافه دارد. مثل دام و مدام، کوه و شکوه، قار و منقار.

در بیت زیر از سعدی، بین «پیروز» و «روز» این نوع آرایه وجود دارد.

فرخ صباح آن که تو بر وی نظر کنی
پیروز روز آن که تو بر وی گذر کنی