آموزشی آموزشی | آرایه تکرار

[amın]

آرایه تکرار، آوردن واژه‌های یکسان با معنای یکسان در بیتی از شعر یا جمله‌ای در نثر ادبی است. می‌دانیم شعر گران‌بهای فارسی، به‌لحاظ موسیقی بسیار تاثیرگذار است. اما این موسیقی از چه‌چیزی پدید می‌آید؟ بلاشک اصلی‌ترین عامل موسیقی شعر، «وزن» است. اما شعر فارسی در لایه‌های دیگر ابزارهای دیگری هم برای موسیقی دارد که به آن‌ها آرایه می‌گوییم و آرایه تکرار یکی از مهم‌ترین آرایه‌ها در افزایش موسیقی شعر است.

 

[amın]

آرایه تکرار چیست؟​

آرایه تکرار، آوردن واژه‌هایی با ظاهر و معنای کاملاً یکسان در شعر یا نثر ادبی است که باعث خوش‌آهنگ‌تر شدن کلام می‌شود.

 

[amın]

مثال آرایه تکرار​

به بیت زیر از «سعدی» توجه کنید که در آن، واژه‌های «خاک» و «بیشتر» تکرار شده‌اند.


گفتی ز خاک بیشترند اهل عشق من

از خاک بیشتر نه که از خاک کمتریم

در بیت شاهکار سعدی، واژگان «خاک» و «بیشتر» به‌ترتیب دو و سه بار تکرار شده‌اند. این تکرار ناپیداست، چراکه تا وقتی قصد پیدا کردن واژگان را نداشته باشیم، متوجه این تکرار زیبا نخواهیم شد. بنابراین شاعر با کمک این تکرار ناپیدا، یعنی آرایه تکرار،‌ موسیقی درونی شعر را پدید آورده است.

 

[amın]

حال به بیت زیبای دیگری از سعدی توجه کنید.

خیال روی کسی در سر است هر کس را

مرا خیال کسی کز خیال بیرون است

با دقت به بیت بالا درمی‌یابیم بیشتر از یک‌سوم واژه‌های بیت تکراری است. سعدی با تکرار واژه‌های این شعر یعنی «خیال» و «کس»، آهنگ زیبایی پدید آورده است که نشان از چیرگی و مهارت او بر سخن است. این موسیقی زیبا از آرایه تکرار است که هست.

در بیت زیر از «مولوی» نیز آرایه تکرار را می‌بینید.

بدیدم حسن را سرمست، می‌گفت

بلایم من، بلایم من، بلایم

مولانا استاد و دل‌بسته استفاده از آرایه تکرار است. در این بیت شعر هم یک تکرار آشکار از او، به‌کمک واژه «بلا» می‌بینیم. مولانا با کمک این تکرار زیبا‌، اثربخشی شعر و موسیقی آن را بیشتر...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تصدیر چیست؟​

به بیت زیر از «حافظ» توجه کنید.

آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست
عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی

همان‌طور که در بیت بالا می‌بینید،‌ «آدمی» در ابتدا و انتهای بیت تکرار شده است و لذت خواننده و شنونده را بیشتر کرده است. آرایه تکرار در این بیت سبب گوش‌نوازتر شدن و تاثیرگذاری بیشتر شعر است.

 

[amın]

نکته: «آرایه تکرار» تکرار یک یا چند کلمه است در شعر، به شکلی که بتواند موسیقی درونی شعر را غنا بخشد و تاثیر سخن را بیشتر سازد. تکرار وقتی پدید می‌آید که کلمه‌ای دوبار یا بیشتر تکرار شود. «تصدیر» نیز نوعی آرایه تکرار است، که در آن واژه‌ای در ابتدا و پایان بیتی دوباره آورده می‌شود.

در بیت زیر از سعدی نیز تصدیر وجود دارد.

سخن را سر است ای خداوند و بن
میاور سخن در میان سخن

 

[amın]

کاربرد آرایه تکرار چیست ؟​

در ادامه کاربردها و تاثیرات آرایه تکرار را بر کلام فهرست کرده‌ایم.

• از آنجا که موسیقی درونی مجموعه هماهنگی‌های صامت‌ها و مصوت‌ها در کلمات شعر است،‌ آرایه تکرار باعث موسیقی در زبان شعر می‌شود.
• تکرار به‌ویژه تکرار کلامی موجب ایجاد توازن در زبان شعر و برجسته کردن آن می‌شود.
• تکرار آگاهانه شاعر باعث ایجاد موسیقی کلام و القای معنی منظور شاعر به خواننده می‌شود.
• استفاده از آرایه تکرار به‌خاطر زیبایی، گیرایی و تاثیرگذاری باعث لذت بردن مخاطب خواه شنونده و خواه خواننده می‌شود.

 

[amın]

نکته: ممکن است تکرار گاهی ملال‌آور و خسته‌کننده هم باشد؛ به‌همین خاطر در ادب، گاهی تکرار را نکوهش کرده‌اند. سعدی شرط فصاحت را تکرار نکردن سخن می‌داند. بیت زیر از سعدی گواه همین است.
شنیده‌ام که حدیثی که آن دوباره شود

چو صبر گردد تلخ، ارچه خوش بود چه شکر


بنابراین استفاده از آرایه تکرار نیازمند چیره‌دستی و تسلط کافی بر کلام است که به قول مولانا «سرکنگبین صفرا نفزاید.» یعنی شیرینی‌اش دل را نزند.

 

[amın]

تفاوت آرایه تکرار با جناس تام چیست ؟​

در آرایه تکرار یک واژه با معنای یکسان تکرار می‌شود اما در آرایه جناس تام، یک واژه با ظاهر یکسان اما معنای متفاوت، تکرار می‌شود.

• جناس تام: ظاهر یکسان و معنای متفاوت
• تکرار: ظاهر و معنای یکسان

برای شناختن «جناس همسان یا تام» به بیت‌ زیر از حافظ توجه کنید.

بر دوخته‌ام دیده چو باز از عالم
تا دیده من بر رخ زیبای تو باز است

(حافظ)

 

[amın]

با توجه به تکرار واژه «باز» در این بیت، این موسیقی شبیه به آرایه تکرار به‌نظر نمی‌رسد؟ اما چنین نیست. تفاوت ظریفی بین آرایه تکرار و جناس تام وجود دارد و آن «معنا» است. واژه «باز» در مصراع اول بیت فوق، معنی پرنده شکار می‌دهد و در مصراع دوم معنی گشاده. این دو کلمه در معنی متفاوت‌اند اما در لفظ هیچ فرقی با هم ندارند.

نکته: در آرایه تکرار واژه‌ها عیناً تکرار می‌شوند اما در جناس تام واژه‌هایی که به به لحاظ لفظی مانند هم‌اند اما معنای متفاوت دارند، نقش‌آفرینی می‌کنند.

در ادامه چند نمونه دیگر از جناس تام را برای شما آورده‌ایم.

خرم تن او که چون روانش
از تن برود سخن روان است
(در این بیت سعدی، «روان» در اولین مصرع معنی روح و روان و در مصرع دوم معنی جاری دارد.)


چنان بی‌بیم...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.