آموزشی آموزشی | شاخص

[amın]

«معرف» یا «شاخص» لقب‌ها یا عنوان‌هایی هستند که بدون نقش نمای کسره، بعد یا قبل از یک اسم ‌می‌آیند و اطلاعات بیشتری راجع به آن اسم به ما می‌دهند. برای مثال در گروه اسمی «عمه پروین» یا «دکتر امیرحسین هاشمی»، کلمه‌های «عمه» و «دکتر» شاخص هستند و کلمه‌های «پروین» و «امیرحسین هاشمی» که هسته این گروه‌های اسمی هستند را به ما معرفی کرده‌اند. بیشتر دستورشناسان، این نقش دستوری را یکی از وابسته‌های پیشین اسم می‌دانند اما شاخص یا معرف می‌تواند قبل یا بعد از هسته گروه اسمی بیاید و راجع به هسته به ما اطلاعات بدهد.

 

[amın]

شاخص در ادبیات چیست؟​

شاخص یا معرف یکی از وابسته‌های اسم است. یعنی از کلمه‌هایی است که قبل یا بعد از یک هسته اسمی می‌آید و چیزی را به آن اسم اضافه می‌کند. در واقع شاخص‌ها نقش دستوری نیستند. بلکه زیرنقش هستند یعنی در یک گروه اسمی، این کلمه هسته است که نقش اصلی را دارد و وابسته های آن، به عنوان زیرنقش، نقش هسته را می گیرند. برای مثال در جمله «پسرخاله سیاوش به سربازی رفت.»، سیاوش نقش فاعل را دارد و شاخص «پسرخاله» نیز نقش هسته خود (سیاوش) را می‌گیرد. شاخص‌ها به‌طور معمول با کسره به هسته گروه اسمی خود اضافه نمی‌شوند بلکه فقط در کنار آن اسم قرار می‌گیرند.

 

[amın]

انواع شاخص از نظر قرارگیری در کنار هسته گروه اسمی​

تا اینجا یاد گرفتیم که شاخص در ادبیات چیست و مثال‌های زیادی از شاخص را نیز دیدیم. همانطور که پیش از این گفتیم، دستورشناسان این نوع کلمه‌ها را وابسته‌های پیشینی اسم می‌دانند اما در واقع شاخص‌ها می‌توانند وابسته پیشینی و پسینی یک اسم باشند. یعنی می‌توانیم این کلمه‌ها را قبل یا بعد از هسته یک گروه اسمی بیاوریم.

• شاخص قبل از هسته
• شاخص بعد از هسته

 

[amın]

شاخص قبل از هسته گروه اسمی​

به مثال‌های زیر دقت کنید که در آن‌ها، شاخص‌ها قبل از هسته گروه اسمی آمده‌اند.

مثال ۱​

در جمله زیر، کلمه «عباس» هسته گروه اسمی «شاه عباس» است و نقش دستوری «نهاد» را دارد. کلمه «شاه» نیز شاخص است که قبل از هسته آمده است.

شاه عباس یکی از شاهان دوران صفویه است.

مثال ۲​

در جمله زیر نیز از شاخص «آقا» برای معرفی هسته «جواد» که نقش «فاعل» را دارد، استفاده کرده‌ایم.

آقا جواد به منزل مادرش رفت.

 

[amın]

شاخص بعد از هسته گروه اسمی​

شاخص ها را می‌توانیم بعد از هسته گروه اسمی نیز به کار ببریم. در مثال‌های زیر این مورد را با هم بررسی می‌کنیم.

مثال ۱​

در جمله زیر، شاخص «خان» را بعد از هسته‌اش (ستار) آورده‌ایم. اما این کلمه همچنان شاخص است. هسته این گروه اسمی نیز، نقش نهاد را دارد.

ستار خان از دلاوران نامی سرزمین ما است.

مثال ۲​

در مثال زیر نیز کلمه شاخص «شاه» را بعد از هسته «محمدعلی» آورده‌ایم. گروه اسمی «محمدعلی شاه» در این جمله نقش دستوری مفعول را دارد.

محمدعلی شاه را به خاطر به توپ بستن مجلس مشروطه، بسیار نفرین کرده‌اند.

 

[amın]

نکات مهم درباره جایگاه شاخص​

• بعضی از شاخص‌ها مانند «شاه» و «آقا» و... هم می‌توانند قبل از هسته بیاید و هم می‌توانند بعد از هسته بیایند. برای مثال، کلمه «آقا» هم در گروه اسمی «آقا محمد» و هم در گروه اسمی «محمد آقا»، شاخص است.
• توجه کنید که ممکن است برای یک گروه اسمی دو شاخص بیاید. برای مثال در گروه اسمی «آقا سید مهدی» هم کلمه «آقا» و هم کلمه «سید» شاخص هستند.
• با اینکه شاخص به نگرفتنِ نقش نمای کسره، مشهور است اما ممکن است گاهی کسره بگیرد. برای مثال در گروه اسمی «آقا احمد»، شاخص «آقا» بدون کسره به هسته «احمد» اضافه شده است. اما در گروه اسمی «آقایِ رستمی»، اسم شاخص ما کسره گرفته است. پس اگر بعضی اسم شاخص‌ها را به قبل از هسته...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تشخیص شاخص در جمله​

از آن‌جایی که کلمه‌هایی که به عنوان شاخص می‌شناسیم ممکن است به عنوان‌های دیگری چون هسته و مضاف الیه و وابسته مضاف الیه نیز به کار بروند، باید بتوانیم تشخیص دهیم که این کلمه‌ها در چه موقیت‌هایی شاخص هستند و در چه موقعیت‌هایی عنوان‌های دیگری دارند.

 

[amın]

نقش‌های دیگر شاخص​

اکنون که متوجه شدیم شاخص در ابیات چیست و می‌تواند قبل و بعد از هسته گروه اسمی بیاید، باید یاد بگیریم که شاخص‌ها را می‌توانیم به عنوان هسته یک گروه اسمی یا مضاف الیه آن و یا وابسته مضاف الیه نیز استفاده کنیم.

• شاخص به عنوان هسته گروه اسمی
• شاخص به عنوان مضاف الیه گروه اسمی
• شاخص به عنوان وابسته مضاف الیه گروه اسمی

 

[amın]

شاخص به عنوان هسته​

شاخص‌ها می‌توانند به عنوان هسته یک گروه اسمی نیز قرار بگیرند. در این صورت آن‌ها دیگر زیرنقش نیستند بلکه نقش اصلی دارند. برای تشخیص اینکه کلمه ما شاخص است یا هسته، باید به این نکته توجه کنیم که نقش اصلی در یک گروه اسمی متعلق به کدام کلمه است. این مورد را می‌توانیم در مثال های زیر بهتر درک کنیم.

مثال ۱

در جمله زیر، کلمه «سرباز»، شاخص است زیرا فقط به عنوان وابسته‌ای برای کلمه «احمدی» که نقش فاعل را در این جمله دارد، به کار رفته است. در واقع انجام‌دهنده اصلی فعل «گرفتن» در این جمله، «احمدی» است و کلمه «سرباز» فقط توضیح بیشتری درباره هسته (احمدی) به ما می‌دهد.

سرباز احمدی مرخصی سه روزه گرفت.

مثال ۲

اما در جمله زیر، کلمه...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

شاخص به عنوان مضاف الیه​

از شاخص‌ها می‌توانیم به عنوان مضاف الیه نیز استفاده کنیم. یعنی بعد از یک اسم، کسره می‌گذاریم و کلمه شاخص را به آن اسم اضافه می‌کنیم. در مثال‌های زیر این مورد را بیشتر بررسی می‌کنیم.

مثال ۱

در مثال زیر کلمه «مهندس» به عنوان شاخص کلمه «پرهام» آمده و مانند هسته خود، نقش دستوری فاعل را گرفته است. به بیان دیگر، کلمه «پرهام» فاعل این جمله است و «مهندس» فقط یک شاخص و معرف برای توضیح بیشتر درباره اوست.


مهندس پرهام نقشه‌های بسیار مدرنی را در معماری طراحی کرده است.

مثال ۲

در جمله زیر، کلمه «مهندس» شاخص نیست بلکه مضاف الیه کلمه «نقشه‌ها» است. زیرا مانند شاخص درباره هسته خود (نقشه‌ها)، اطلاعات بیشتری نمی‌دهد بلکه به ما...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.