آموزشی آموزشی | آرایه مناظره

[Sydney]

آرایه مناظره، گفت‌وگوی میان دو جاندار یا غیرجاندار در شعر یا نثر ادبی است. برای مثال در میان شاعران معاصر، «پروین اعتصامی»، بیشترین مناظره‌ها را سروده و «مور و مار»، «برف و بوستان»، «تیر و کمان»، «شاهد و شمع» و «امید و نومیدی»، برخی از مناظره‌های او هستند. در این مطلب بررسی می‌کنیم که آرایه مناظره چیست و چند نمونه مناظره را معرفی کرده و بررسی خواهیم کرد. همچنین هدف از مناظره را توضیح می‌دهیم و با شاعران مناظره‌سرا نیز آشنا می‌شویم.​

 

[Sydney]

آرایه مناظره چیست؟​

آرایه مناظره، آوردن گفت‌وگوی بین دو شخصیت انسانی یا غیرانسانی در نثر ادبی و شعر است. مناظره بر پایه سؤال و جواب است و مخصوص زبان فارسی بوده و حتی در اشعار فارسی پیش از اسلام مانند منظومه «درخت آسوریک (با زبان پارتی)» وجود داشته است. البته مناظره مخصوص نظم یا شعر نیست و در نثر نیز شاهد مناظره هستیم. برای مثال، در «مقامات حمیدی» از حمیدالدین بلخی، مناظره‌هایی وجود دارد. بهتر است که مناظره را بیش از یک آرایه ادبی، یکی از انواع ادبی بدانیم. یعنی گونه‌ای از سخن که حاوی مکالمه و گفت‌وگوی افراد با یکدیگر و سؤال و جواب است.

---

در متن زیر، بخشی از مناظره میان رستم و اشکبوس کشانی (جنگجوی تورانی) در...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[Sydney]

تشخیص و مناظره​

تا اینجا بررسی کردیم مناظره چیست و در این بخش، ارتباط آن با آرایه تشخیص را توضیح می‌دهیم. وقتی مناظره بین دو شخصیت غیرجاندار یا یک شخصیت جاندار و یک غیرجاندار برقرار باشد، آرایه جان‌بخشی به اشیاء یا شخصیت‌بخشی نیز در آنجا وجود دارد زیرا شخصیت‌های غیرجاندار، قادر به صحبت کردن نیستند و دادن این ویژگی انسانی به آن‌ها، آرایه شخصیت‌بخشی را می‌سازد. برای مثال در ابیات زیر، در سخن گفتن اژدها (با رستم)، آرایه تشخیص وجود دارد:

بدان اژدها گفت برگوی نام
کزین پس تو گیتی نبینی به کام
نباید که بی‌نام بر دست من
روانت برآید ز تاریک‌تن
چنین گفت دژخیم...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[Sydney]

تشخیص مناظره​

حالا که یاد گرفتیم آرایه مناظره چیست، در این بخش، روش تشخیص آن را آموزش می‌دهیم. برای تشخیص مناظره، کافی است وجود دو شخصیت و وجود مکالمه بین آن دو را شناسایی کنیم. می‌توانیم از نشانه‌های جدول زیر برای بررسی وجود مناظره در شعر یا نثر، استفاده کنیم.

نشانه‌های مناظره​

وجود فعل‌هایی از مصدرهای «گفتن»​

وجود سؤال (و جمله‌های پرسشی) و جواب آن سؤال​

[td...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[Sydney]

هدف از مناظره چیست؟​

تا اینجا بررسی کردیم که آرایه مناظره چیست و در این بخش، اهداف یا کاربرد آن را توضیح می‌دهیم. مناظره علاوه بر اینکه از نظر معنایی، ارزش ادبی شعر را افزایش می‌دهد، کاربردی دیگر نیز دارد. شاعران با استفاده از نوع ادبی یا آرایه مناظره، دو نوع تفکر، نگاه و دیدگاه فلسفی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و... را در مقابل هم قرار می‌دهند و معمولاً به دنبال اثبات یکی از این دیدگاه‌ها و رد دیدگاه دیگر هستند. ادیبان در دوره‌های تاریخی مختلف، از مناظره برای انتقاد از شرایط زمانه خود و اظهار نظریات خود در زمینه‌های گوناگون، استفاده می‌کرده‌اند.

 

[Sydney]

شاعران مناظره سرا​

اسدی طوسی، نخستین شاعران مناظره‌سرا است که مناظره‌هایی را میان «آسمان و زمین»، «نیزه و کمان»، «شب و روز» و «مغ و مسلم» سروده است. بعد از او، شاعران دیگری مانند فردوسی، ناصرخسرو، نظامی، انوری، مولانا، سعدی، حافظ و پروین اعتصامی نیز، این شیوه ادبی را به کار گرفتند و مناظره‌هایی را سرودند. البته این شیوه ادبی، مخصوص به زمان خاصی نبوده و نیست و شاعران معاصر نیز مناظره می‌سرایند.

 

[Sydney]

بررسی چند نمونه مناظره در ادبیات​

تا اینجا دانستیم که آرایه مناظره چیست و روش تشخیص آن را نیز با مثال توضیح دادیم. در این بخش چند نمونه مناظره در ادبیات فارسی را آورده‌ایم تا با این آرایه و نوع ادبی و با شاعران مناظره سرا بیشتر آشنا شوید.

مناظره خسرو و فرهاد​

در متن زیر، مناظره خسرو و فرهاد از «نظامی» را آورده‌ایم. همان‌طور که مشاهده می‌کنید، هر بیت از این شعر، شامل یک سؤال (سؤال خسرو) و یک جواب (جواب فرهاد) است.

نخستین بار گفتش کز کجایی؟
بگفت از دار ملک آشنایی
بگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟
بگفت انده خرند و جان فروشند
بگفتا جان فروشی در ادب نیست...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.