آموزشی آموزشی | تفاوت اسطوره، افسانه و قصه

[amın]

حتما بارها و بارها به داستان‌ها و روایت‌هایی از زمان‌های قدیم برخورده‌اید که برخی از آن‌ها را اسطوره می‌نامیم، برخی را افسانه و برخی دیگر را قصه تلقی می‌کنیم. آیا میان این مفاهیم تفاوت‌هایی وجود دارد؟ در این مطلب به تفاوت اسطوره، افسانه و قصه می‌پردازیم.

 

[amın]

همراه قدیمی انسان‌ها​

«داستان» و «روایت» اصلی جدانشدنی از دنیای باستان است که تا همین امروز با ما، با نوع بشر، همراه است. انسان هماره به «داستان» وفادار بوده. در کش‌وقوس زمان فقط محمل داستان تغییر کرده و هیچ خدشه‌ای به ذائقۀ داستان‌گویی و داستان‌خواهی انسان وارد نشده است.

 

[amın]

از نگاره‌های ابتدایی و سادۀ غار لاسکو (یکی از قدیمی‌ترین نقاشی‌های یافت‌شده بر دیواره غار لاسکو به قدمت بیست هزار سال)، تا پیچیده‌ترین جلوه‌های ویژۀ سینمای دنیای مدرن، همگی همیشه در خدمت میل و توجه انسان به داستان بوده، و این دلیلی است برای محکم بودن پایگاه «داستان» برای بشر.

تأثیر داستان بر زندگی انسان آن‌چنان وسیع است که خیلی از رفتارهای روزمرۀ ما هم ذیل داستان‌ها تفسیرپذیرند. از خرافه‌ها، تا برخوردهای رایج جمعی با مسائل مشابه، اعتقادات، مسائل رفتارشناختی و وروان‌شناختی، همه‌وهمه تا حدود قابل توجهی به داستان‌های جاری در فرهنگ یک جامعه برمی‌گردند که از دوران باستان تا امروز تغییر شکل داده‌اند؛ به‌طور کامل حذف شده‌اند، بدون تغییر مانده‌اند، یا منتقل شده‌اند.

داستان توانایی‌های عجیبی...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

بن‌مایه روایت​

ساده‌ترین روایت برای داستان شاید این باشد: روایتی دارای اشخاص، خط مشخص، شروع، اوج و پایان. بیشتر ما قبل ازآنکه زبان باز کنیم با داستان و درام برخورد داشته‌ایم. داستان به شمایل قصه، شعر یا مَثَل. از همین ساده‌ترین داستان‌ها تا آناکارنینا، بر باد رفته یا سوپرمنِ کتاب‌های مصور، همگی نقاط اشتراکی دارند که آن را در این متن «بن‌مایه» می‌خوانیم. بن‌مایه‌هایی مانند فداکاری، اعتماد، خیرخواهی، سخت‌کوشی و غیره.


بن‌مایه‌های اصلی اساطیری به چهار دستۀ «آفرینش، باروری، نجات و قهرمان» تقسیم می‌شوند که هر بن‌مایۀ دیگری از این چهار نوع منشأ گرفته و به باقی اشکال داستان هم بسط داده شده است.

 

[amın]

اهمیت روابط علی​

هرچه روابط علی و معلولی یک داستان قوی‌تر باشد ارتباط محکم‌تری با ذهن بشر ایجاد می‌کند و بیشتر در باور بشر می‌نشیند. بر همین مبنا داستان به سه دستۀ کلی قصه، افسانه و اسطوره تقسیم بندی شده است. پس اهمیت این دسته‌بندی را در میزان جایگیری روایت در ذهن بشر و کارکرد آن و به تبع انعکاسش در زندگی انسان خواهیم یافت.

اسطوره، افسانه و قصه هیچ‌یک تعریف بی‌قید و شرط و دقیقی ندارند اما حداقل می‌توان با چند ویژگی اختصاصی آن‌ها را از یک‌دیگر متمایز کرد.

 

[amın]

داستان نبرد اپوش و تیشتر​

این داستان را در نظر بگیرید: «پس از این که دنیا ساخته شد، دیوهای اهریمنی برای از بین بردن دنیای امن و زیبا به واسطۀ ذات بدخواه و تخریب‌گرشان دست به کار شدند. دیو اَپوش که وظیفه‌ای جز خشکسالی و بی بارانی ندارد به ابرهای باران زا حمله کرد. ایزد تیشتر برای مقابله با او به ابرها رفت. آن دو به مدت پنج شبانه روز هر به هیئتی با یکدیگر نبرد کردند. اپوش همچون اسبی دم و گوش بریده و سیاه و بد بو و بد ریخت، و تیشتر گاهی به صورت اسبی سپید و زرین دم، گاوی روشن و زرین پوست یا جوانی تنومند و خوش اندام. در این پنج شبانه‌روز آسمان از شدت نبرد این دو غرید و...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

داستان فرزندان فریدون​

داستان دوم: «فریدون تصمیم می‌گیرد قلمرو خود را بین سه فرزندش، سلم، تور و ایرج تقسیم کند. سرزمین یونان و روم را به سلم، و سرزمین‌های توران و چین را به تور می‌بخشد و ایران را که قلب قلمرو تحت فرمانروایی‌اش بود برای ایرج می‌گذارد. سلم و تور از این که پدرشان عدالت را رعایت نکرده و نیک‌ترین سرزمین را به برادر کوچک‌تر، ایرج، بخشیده بر می‌خروشند و برای ایرج دسیسه می‌چینند. ایرج نزد برادرانش می‌رود و از آن‌ها می‌خواهد کینه‌جویی را کنار بگذارند. او حتی اعلام می‌کند که حاضر است برای برقراری صلح و دوستی تخت و تاج را کنار بگذارد. اما در نهایت دل برادرانش نرم نمی‌شود و سر او را از تن جدا کرده و برای پدرشان، فریدون، به ایران زمین می فرستند. سال‌ها بعد،...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

حکایت مردم همیشه سر به راه​

داستان سوم: «روزی شاه ظالمی از اینکه هرچه به مردم روا می‌داشت، مردم اعتراضی نمی‌کردند برآشفت و باعصبانیت از وزیر راه حل خواست. وزیر متملقش به او پیشنهاد کرد در ورودی شهر ایستگاه‌هایی ترتیب دهند که از مردم عوارض ورود و خروج دریافت کنند. مردم به‌سرعت با قانون جدید کنار آمدند، شاه دیگرباره عصبانی شد و وزیرش را فراخواند. وزیر درنگ کرد و راه حلی جست. فردای آن روز اعلام کردند در عوارضی‌ها پس از دریافت سکه، هر نفر را هفتاد ضربه شلاق خواهند زد. کمی نگذشت که مردم در میدان شهر تجمع کردند و فریاد کشیدند. شاه با خوشحالی نتیجه را جویا شد تا ببیند بالاخره مردم از دست او به ستوه آمده‌اند و توانسته صدای اعتراضان را بلند کند یا نه. وزیر گزارش آورد که مردم...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تحلیل داستان‌ها​

سه داستان بالا از چند منظر مختلف قابل بررسی و رده‌بندی هستند.

 

[amın]

داستان اول: اسطوره​

این داستان یک نمونه از اسطوره است. در داستان اول اَپوش و تیشتر انسان نیستند. هریک تشخصی دارند و وظیفه‌ای. یکی متعلق به جامعۀ دیوان و دیگری متعلق به جامعۀ خدایان است. آن دو درگیر نبردی ازلی هستند و هریک برای هدفی که نتیجۀ آن آیندۀ بشر را تعیین خواهد کرد می‌جنگند.

در آیین‌های کهن، مردم از تیشتر باران طلب می‌کنند و برای خوشنودی او هدایایی نثار می‌کنند. باید توجه داشت که یکی از کارکردهای اساطیر، توجیه پدیده‌هایی است که انسان ابتدایی از تفسیرش عاجز و هم‌زمان ناگزیر است. پس دور از ذهن نیست که برای مثال دلیل طوفان های موسمی و رعد و برق‌های سهمگین را مبارزۀ دو موجود انتزاعی فرض کند.

از طرفی با اینکه در اساطیر انسان کمتر نقش می‌پذیرد، اما انسان...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.