آموزشی آموزشی | حماسه

[amın]

حماسه در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است اما در ادبیات، قدیمی‌ترین و هیجان انگیزترین سبک ادبی است که داستانی از تلاش‌های یک ملت برای ساخت تمدن و دلاوری آن‌ها برای حفظ سرزمین خود و جنگ با دشمنان را در بر دارد. مانند «شاهنامه» فردوسی که حماسه‌ای در ادبیات فارسی است. حماسه‌ها در زبان‌های مختلف به نظم و به نثر نوشته شده‌اند. در این مطلب از مجله فرادرس با مثال یاد می‌گیریم که حماسه چیست و انواع حماسه، ویژگی‌های حماسه، مختصات سبک حماسی و حماسه‌های معروف جهان را بررسی می‌کنیم. در انتها نیز پرسش‌هایی چهارگزینه‌ای طرح کرده‌ایم.

 

[amın]

حماسه چیست؟​

حماسه نوعی از انواع ادبی است که دربردارنده تلاش‌های یک ملت برای ساخت تمدن خویش و دلاوری و جنگ برای دفاع از خود یا کشورگشایی است. پس حماسه منحصر به روایت جنگ نیست و موارد گسترده‌تری چون پیشینه ملت‌ها، اولین کشفیات و اختراعات، فرهنگ‌های سنتی هر ملت و بسیاری مطالب دیگر را شامل می‌شود. به همین دلیل نیز گاهی برای شناخت درست یک حماسه باید از دانش‌های دیگری چون اسطوره‌شناسی، مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، روانشناسی و... استفاده کنیم.

 

[amın]

مثال حماسه​

هر ملتی زبان و تاریخ خود را دارد بنابراین از هر ملتی، حماسه‌هایی یا به حالت شعر یا به حالت نثر وجود دارد. البته حماسه‌ها در ابتدا به صورت نوشته‌شده نبوده‌اند بلکه در هر قوم و ملتی، نسل به نسل به صورت دهان به دهان برای نسل بعدی گفته می‌شدند و به این ترتیب حیات خود را ادامه داده‌اند تا زمانی که یکی از افراد آن ملت، آن روایت‌های نقل‌شده را منظوم یا منثور کرده و به این طریق آن‌ها را ثبت کرده است. در جدول زیر، نمونه‌هایی از حماسه‌های ملت‌های مختلف را با هم می‌بینیم.

 

[amın]

شعر حماسی چیست؟​

تا اینجا یاد گرفتیم حماسه چیست و در این بخش و بخش بعدی با شعر و متن حماسی آشنا می‌شویم. حماسه‌های قدیمی بیشتر به صورت منظوم (شعر) هستند. شعر حماسی شعری است که محتوای آن تاریخ پیدایش یک قوم، ملت، نژاد یا دلاوری‌های آن‌ها در مسیر استقلال و حفظ وطن است. مانند «شاهنامه» که فردوسی در آن، داستان‌های کهن سرزمین ما را به صورت یک مجموعه شعر، سرود تا برای همیشه حفظ شود و باقی بماند زیرا پیش از آن، مردم این داستان‌ها را به صورت شفاهی از نسل پیش از خود می‌شنیدند و به نسل بعدی منتقل می‌کردند.

 

[amın]

مثال شعر حماسی​

در فهرست زیر برخی از آثار حماسی دنیا را که به صورت شعر ثبت شده‌اند، قرار داده‌ایم.

• «شاهنامه» فردوسی
• منظومه هندی «مهابهاراتا»
• منظومه یونانی «ایلیاد» از هومر
• منظومه «گرشاسپ‌نامه» اسدی طوسی
• «کمدی الهی» دانته

در کادر زیر بخشی از یک شعر حماسی را از شاهنامه فردوسی آورده‌ایم.

چو لشکر بیاراست اسفندیار
جهان شد به کردار دریای قار
(شاهنامه)

 

[amın]

متن حماسی چیست؟​

حماسه‌هایی وجود دارند که به صورت شعر نوشته نشده‌اند بلکه به صورت نثر، ثبت و تدوین شده‌اند. از آنجایی که ادیبان ارزش هنری و ادبی شعر را بیشتر از نثر می‌دانند، ثبت حماسه‌ها به صورت منظوم را نیز با ارزش‌تر از ثبت آن‌ها به صورت منثور حساب می‌کنند. «کارنامه اردشیر بابکان» که به زبان پهلوی نوشته شده است یا «شاهنامه ابومنصوری» که متاسفانه از بین رفته است، نمونه‌هایی از ثبت حماسه به صورت نثر هستند.

 

[amın]

مثال متن حماسی​

نمونه‌هایی از آثار حماسی ثبت شده به صورت نثر را در فهرست زیر آورده‌یم.

• «شاهنامه ابومنصوری»
• «شاهنامه ابوالمؤید بلخی»
• «ظفرنامه» حمدالله مستوفی

در کادر زیر، بخش از نمونه‌ یک متن حماسی را می‌بینیم:

کوهیار جواب نمی‌داد تا اینکه نیزه بر نیزه هم انداختند و بسیار کوشیدند. کسی پیروز نشد. چون شب شد، طبل آسایش زدند و دو لشکر به خیمه‌ها بازگشتند. (سمک عیار)

 

[amın]

مهم ترین زمینه‌های حماسه​

حالا که دانستیم حماسه چیست به سراغ یادگیری اساسی‌ترین ویژگی‌های آن می‌رویم. مهم‌ترین زمینه‌های حماسه، داستانی بودن، وجود قهرمان، ملی-میهنی بودن و فوق طبیعی بودن آن است که در این بخش توضیح بیشتری درباره هریک از این موارد می‌دهیم و در بخش های بعدی، تمام ویژگی های حماسه را با ذکر نمونه، توضیح می‌دهیم تا درک کنید منظور از زمینه حماسه چیست.

 

[amın]

زمینه داستانی​

از آن‌جایی که محتوای حماسه، سرگذشت ابتدایی ملت‌ها است، طبیعی است که داستانی بودن و حالت روایت گونه در آن غالب است. زیرا هر گذشته و هر تاریخی، نوعی داستان و روایت است.

 

[amın]

زمینه قهرمانی​

وجود قهرمان و شرح دلاوری‌ها، جنگ‌ها، خصوصیت‌های جسمی و معنوی او و دیگر مسائل مربوط به او، بخش‌های عمده‌ای از حماسه را در بر می گیرد. بنابراین، قهرمان یا قهرمان‌ها، جزء جدا نشدنی حماسه‌های مختلف هستند.