آموزشی آشنایی با روان‌شناسی صنعتی و سازمانی

[.Mobina.]

بیشتر وقت همکاران ما به حرف زدن در گوش یکدیگر و جابه‌جایی شایعات می‌گذرد. چه باید بکنیم؟

بچه‌های شرکت دیگر انگیزه‌ی سابق را ندارند. دو نفر از آن‌ها صبح تا شب به جای جواب دادن به مشتریان، درگیر معامله در بورس هستند و فقط به حضور فیزیکی اکتفا کرده‌اند. چاره‌ی کار کجاست؟

به نظر می‌رسد رضایت شغلی کمتر از گذشته شده است. تعداد استعفا‌ها هم این ادعا را تأیید می‌کند. برای افزایش رضایت شغلی چه گزینه‌ها و ایده‌هایی وجود دارد؟

این نوع سوالات را باید از کارشناسان و محققان رشته روانشناسی صنعتی و سازمانی پرسید. این درس، به معرفی این رشته اختصاص دارد.

 

[.Mobina.]

شاید بتوان گفت در میان زیرمجموعه‌ها و گرایشهای رشته روانشناسی، گرایش روانشناسی صنعتی و سازمانی (Industrial / Organizational Psychology) کمتر شنیده شده و شناخته شده است.

ما اصطلاحاتی مانند روانشناسی بالینی، روانشناسی اجتماعی، روانشناسی کودک، روانشناسی رشد و روانشناسی شناختی را نسبتاً زیاد می‌شنویم. اما روانشناسی و صنعتی سازمانی کمی ناآشناتر به نظر می‌رسد و حتی اگر این اصطلاح را شنیده باشیم، احتمالاً نمی‌توانیم به سادگی آن را تعریف کنیم.

کسانی که درس رفتار سازمانی و نیز مدیریت منابع انسانی می‌خوانند و این مباحث را دنبال می‌کنند، لازم است با قلمرو و کاربرد روانشناسی صنعتی و سازمانی آشنا باشند.

 

[.Mobina.]

روانشناسی صنعتی و سازمانی چیست و به موضوعی می‌پردازد؟​

در میان انواع تعریف‌هایی که برای روانشناسی صنعتی و سازمانی ارائه شده، تعریف زیر نسبتاً ساده و قابل‌فهم است:

روانشناسی صنعتی و سازمانی (I/O Psychology) شاخه‌‌ای از رشته روانشناسی است که به بررسی رفتارها در محیط کار می‌پردازد و نیز می‌کوشد با استفاده از اصول روانشناسی، رفتارهای کاری انسان‌ها را تغییر داده و محیط کار را بهبود دهد. این بهبود می‌تواند در زمینه‌‌های مختلف، از جمله عملکرد، ارتباطات، رضایت حرفه‌ای و ایمنی به وجود بیاید.

 

[.Mobina.]

بنابراین همه‌ی موضوعات زیر به نوعی در قلمرو روانشناسی صنعتی و سازمانی قرار می‌گیرند:

• انتخاب مناسب‌ترین افراد برای محیط کار
• ارزیابی رفتارها و ویژگی‌ها و توانمندی‌های کارکنان
• اندازه گیری عملکرد شغلی
• میزان رفاه و کیفیت زندگی کارکنان سازمان
• انگیزش کارکنان و رضایت شغلی
• رفتارهای شهروندی سازمانی
• استرس شغلی
• ارتباطات در محیط کار
• رفتارهای سیاسی در محیط کار
• تجزیه و تحلیل شغل
• فرهنگ سازمانی

 

[.Mobina.]

احتمالاً با مرور این موضوعات خواهید گفت: «تمام این موضوعات در مدیریت رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی هم گفته می‌شود و آن‌جا هم دقیقاً همین سرفصل‌ها را تدریس می‌کنند. پس چرا یک رشته‌ی مستقل به عنوان روانشناسی صنعتی و سازمانی داریم؟»

پاسخ این است که روانشناسی صنعتی و سازمانی، دانش مورد نیاز را برای «شناخت بهتر انسان‌ها در محیط کار» خلق و عرضه می‌کند. سپس ما در حوزه‌های رفتار سازمانی و منابع انسانی، دستاوردهای روانشناسی صنعتی را مصرف می‌کنیم و به کار می‌گیریم.

 

[.Mobina.]

روانشناسی صنعتی؟ روانشناسی سازمانی؟ روانشناسی محیط کار؟​

در نخستین روزهایی که روانشناسان به سراغ محیط کار آمدند، بیشتر محیط‌های کار از جنس کارگاه و کارخانه بودند؛ از کارگاه‌های زغال‌سنگ تا کارخانجات خودروسازی. به همین علت، اصطلاح روانشناسی صنعتی رواج پیدا کرد.

اما به مرور زمان، روانشناسی به سراغ سازمان‌های رسمی دیگر هم رفت. سازمان‌هایی که از جنس صنعت نبودند. مثلاً موسسات خیریه، سازمان‌های غیرانتفاعی و دانشگاه‌ها.

 

[.Mobina.]

اصطلاح روانشناسی سازمانی بزرگ‌تر و عمومی‌تر به نظر می‌رسید. اگر چه بسیاری از روانشناسان ترجیح دادند ترکیب روانشناسی صنعتی و سازمانی (I/O Psychology) را به کار ببرند.

البته اصطلاح روانشناسی صنعتی و سازمانی بیشتر یک تعبیر آمریکایی است و در اروپا غالباً از اصطلاح روانشناسی کار و سازمان یا Work and Organizational Psychology استفاده می‌شود.

ما در ایران از همان اصطلاح روانشناسی صنعتی و سازمانی استفاده می‌کنیم و دانشجویان می‌توانند این گرایش را در مقطع کارشناسی ارشد دنبال کنند.

 

[.Mobina.]

روانشناسی بهره وری، روانشناسی اجتماعی، روانشناسی سازمانی، نگرش‌ها و انگیزش شغلی، آموزش نیروی انسانی، نظریه‌های سازمانی،‌ روابط صنعتی، روانشناسی مصرف‌کننده، روانشناسی مهندسی، روانشناسی مدیریت،‌ روانشناسی کارکنان، روانشناسی حرفه‌ای، روانشناسی کار، بالندگی سازمانی، فرهنگ سازمانی، روش تحقیق،‌ آمار استنباطی، کاربرد نرم‌افزارهای آماری در تحلیل داده‌ها

​

 

[.Mobina.]

روانشناسان صنعتی و سازمانی چه مشاغلی پیدا می‌کنند؟​

طبیعتاً گروهی از این روانشناسان، در دانشگاه‌ها به تدریس و تحقیق مشغول می‌شوند.

گروهی دیگر هم ممکن است در سازمان‌های متوسط و بزرگ جایگاهی برای خود بیابند و بسته به ابعاد و اندازه‌ی سازمان و چیدمان چارت سازمانی، احتمالاً عناوینی نظیر مدیر منابع انسانی، مدیر توسعه کارکنان،‌ مدیر ارتباط با پرسنل، مدیر ارشد استخدام و مدیر بهبود عملکرد را کسب خواهند کرد.

 

[.Mobina.]

اما یکی از مناسب‌ترین مشاغل برای روانشناسان صنعتی و سازمانی فعالیت به عنوان مشاور مدیریت است. در این حالت فرد ممکن است مسیر شغلی خود را به شکل فریلنسر (آزادکار) یا به عنوان یکی از اعضای تیم در شرکت‌های مشاوره مدیریت ادامه دهد.

روندهای جدید در حوزه روانشناسی صنعتی و سازمانی
طی دو دهه‌ی اخیر، تغییرات متعددی در مشاغل و نیز فضای کار به وجود آمده که باعث شده دنیای تازه‌ای پیش روی روانشناسان صنعتی و سازمانی باز شود. به همین علت، کسانی که به این رشته علاقه‌مندند، مجموعه‌ی متنوعی از فرصت‌ها را برای «تحقیق، مطالعه و تدریس» پیش روی خود می‌بینند.