آموزشی آموزشی | مبانی تحلیل متن در فارسی

[amın]

تحلیل متن یعنی یک متن را با شیوه‌ای خاص و با مبانی مشخصی بررسی کنیم و به نتیجه‌ای برسیم. یکی از بهترین روش‌ها برای تحلیل متون، بررسی آن‌ها از منظر زبانی، ادبی و فکری است. در این مطلب مبانی تحلیل متن در فارسی را توضیح می‌دهیم و تحلیل متن علوم فنون دهم را با مثال و به طور عملی توضیح می‌دهیم.

 

[amın]

تحلیل متن​

برای شناخت و ارزیابی متن لازم است معیارهایی طراحی شود و از روشی مشخص استفاده کنیم. یکی از کاربردی‌ترین و آسان‌ترین روش‌های تحلیل متن این است که متن را در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی کنیم.

 

[amın]

مبانی تحلیل متن چیست؟​

در تحلیل و بررسی متن باید به نکات زیر توجه کنیم که آن‌ها را همان مبانی تحلیل متن می‌دانیم.

• خوانش
• شناسایی و استخراج نکات زبانی
• شناسایی و استخراج نکات ادبی
• شناسایی و استخراج نکات فکری
• نتیجه‌گیری و تعیین نوع

از آنجایی‌که در یک نگاه کلی متن یا آثار مکتوب ادبی را به دو بخش شعر و نثر تقسیم می‌کنیم، در ادامه هرکدام از موارد فهرست بالا را در شعر و نثر و با مثال توضیح می‌دهیم اما پیش از آن با نکات مهم در خود این مراحل آشنا می‌شویم.

 

[amın]

خوانش متن​

اولین گام مؤثر در رویارویی با متن، خواندن دقیق متن است. البته قبل از خوانش، نگاهی کلی به متن برای کشف لحن و آهنگ از ابتدا تا انتهای آن ضروری است. در واقع بعد از شناسایی لحن مناسب با حال و هوای اثر، باید خوانش را آغاز کنیم.

نکته: لازم است تمام اثر ادبی را یکباره و بی‌گسست بخوانیم تا درک ارتباط طولی و فهم محتوایی دچار اختلال نشود.

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات زبانی متن​

بعد از خوانش درست و دقیق شعر باید نکات برجسته آن در سطح زبانی را شناسایی کنیم. در فهرست زیر برخی از مهم‌ترین شاخص‌های زبانی در تحلیل متن را آورده‌ایم.

• وجود یا عدم وجود واژه‌های کهن فارسی
• وجود یا عدم وجود واژه‌های غیرفارسی و نوع و میزان آن‌ها
• کاربرد شبکه معنایی
• ترکیب‌سازی
• وجود یا عدم وجود نمونه‌های دستور زبان تاریخی و کهن فارسی
• زبان ساده یا پیچیده
• کوتاه یا بلند بودن جمله‌ها
• سادگی یا مرکب بودن جمله‌ها
• ساده یا مرکب بودن ساختمان واژه‌ها

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات ادبی متن​

در این مرحله با عینک زیباشناسی به شعر می‌نگریم تا مواردی چون فهرست زیر را درک کنیم.

• قالب‌های شعر
• آرایه‌های ادبی لفظی
• آرایه‌های ادبی معنایی

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات فکری متن​

در این مرحله باید از سطح ظاهر شعر فراتر برویم و از طریق معنای اولیه و معانی ثانویه و... شعر، به دنبال یافتن مقصود شاعر از سرودن شعر و مفاهیمی باشیم که او سعی کرده است تا از طریق شعر خود آن‌ها را بیان کند.

نتیجه گیری و تعیین نوع متن​

در این مرحله باید نکات مربوط به ظاهر و معنای شعر یعنی همه آنچه در مراحل قبلی به دست آورد‌ه‌ایم را خلاصه کنیم و با استفاده از آن‌ها به نتیجه‌گیری و تعیین سبک آن شعر برسیم.

 

[amın]

تحلیل متن شعری​

در این بخش، مراحل تحلیل متن در اشعار را با مثال توضیح می‌دهیم. این مبانی و مراحل را در فهرست زیر آورده‌ایم و در ادامه هرکدام را جداگانه بررسی می‌کنیم.

• خوانش شعر
• شناسایی و استخراج نکات زبانی شعر
• شناسایی و استخراج نکات ادبی شعر
• شناسایی و استخراح نکات فکری شعر
• نتیجه‌گیری و تعیین نوع شعر

 

[amın]

خوانش شعر​

در این مرحله باید شعر را با دقت و با لحن مناسب بخوانیم.

مثال​

برای مثال باید بیت‌های زیر از عطار را با لحن روایی و داستانی بخوانیم زیرا حکایت‌گونه است.

به دام افتاد روباهی سحرگاه
به روبه‌بازی اندیشید در راه
که گر صیاد بیند هم‌چنینم
دهد حالی به گازر پوستینم
پس آن‌گه مرده کرد او خویشتن را
ز بیم جان فروافکند تن را
چو صیاد آمد او را مرده پنداشت
نمی‌یارست روبه را کم انگاشت
ز بن ببرید حالی گوش او لیک
که گوش او به کار آید مرا نیک
به دل روباه گفتا: ترک غم گیر
چو زنده مانده‌ای یک گوش، کم گیر
یکی دیگر بیامد گفت: این دم
زبان او به کار آید مرا هم
زبانش را برید آن مرد ناگاه
نکرد از بیم جان یک ناله روباه
دگر کس گفت: ما را از همه چیز
به کار آید همی...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات زبانی شعر​

در این مرحله باید همه نکته‌های زبانی شعر مانند ساده یا غیرساده بودن واژه‌ها، جمله‌ها، ترکیب‌ها، نوع آن‌ها و... را شناسایی کنیم.

مثال​

در این بخش شعری که در بخش قبلی از «الهی‌نامه» عطار نیشابوری آورده‌ بودیم را از نظر زبانی بررسی می‌کنیم و نکات مهم آن را در فهرست زیر استخراج کرده‌ایم.

• وجود واژ‌ه‌های کهن: مانند «نمی‌یارست» و «گازر»
• کم بودن میزان واژگان غیرفارسی
• استفاده از شبکه‌های معنایی: مانند «دل، زبان، گوش و دندان» و «حیله، دستان، تزویر، دام»
• وجود ترکیب سازی: مانند «روبه‌بازی» و «حیله‌سازی»
• وجود دستور زبان‌های تاریخی فارسی: مانند «مرده کرد»، «کم انگاشت» و «به کار آید همی»
• زبان ساده...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.