آموزشی آموزشی | مبانی تحلیل متن در فارسی

[amın]

شناسایی و استخراج نکات ادبی شعر​

در این مرحله باید مواردی مانند قالب شعر و آرایه‌های ادبی آن را استخراج کنیم.
پیشنهاد می‌کنیم برای یادگیری آرایه‌های ادبی و تشخیص درست آن‌ها، مطالب آرایه‌های ادبی در همین ساب را مشاهده کنید.

مثال​

در فهرست زیر نکات ادبی موجود در شعر روباره از الهی‌نامه عطار را تحلیل کرده‌ایم.

• قالب مثنوی: چون هر بیت قافیه متفاوتی با بیت بعدی دارد و هر دو مصراع هر بیت دارای قافیه هستند، قالب این شعر، مثنوی است.
• آرایه کنایه: در عبارت‌هایی مانند «ترک غم گرفتن (کنایه از غمگین نبودن)»، «دم نزدن (کنایه از اعتراض نکردن)» و «تیره شدن جهان بر چشم (کنایه از اتفاقات بد و تلخ)»
• آرایه تناسب: مانند تناسب بین...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات فکری شعر​

در این مرحله باید به دنبال معنایی فراتر از معنای ظاهری شعر باشیم و سعی کنیم قصد شاعر را شناسایی کنیم.

مثال​

در فهرست زیر نکات فکری شعر روباه الهی‌نامه عطار را آورده‌ایم تا با نحوه استخراج این نکات از شعرها آشنا شوید.

• دادن جایگاه ویژه به «دل»: شاعر با مقایسه اجزای بدن مانند گوش و زبان و دندان با دل و برتری دادن به دل، آن را دارای جایگاه ممتازی می‌داند. او در بیت آخر نیز همین نتیجه را بیان می‌کند.
• ذهن خلاق شاعر: با وجود ظاهر ساده و داستانی شعر، پایان‌بندی آن نشان‌دهنده نکته‌ای عمیق درباره ارزش و جایگاه دل و گرانبها بودن آن است.
• ارزش وجودی ما: شاعر با گنجاندن این مفاهیم عمیق در...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

نتیجه گیری و تعیین نوع در شعر​

در مرحله پایانی نیز باید از همه مراحل پیش نتیجه‌گیری کنیم و نوع ادبی آن را تشخیص دهیم.

مثال​

در اینجا نکات شعر «روباه و شکارچی» عطار را نتیجه‌گیری کرده‌ایم و نوع آن را نیز مشخص کرده‌ایم تا به خوبی با نحوه انجام این مرحله آشنا شوید.

• ظاهر شعر، ساده، محسوس و عینی است اما نتیجه‌گیری پایانی شاعر، مفهومی، ذهنی و معنوی است.
• شاعر در این شعر، معنایی حکمی و معرفتی را در قالب داستان ارائه کرده است بنابراین باید این شعر را در رده ادبی تعلیمی قرار بدهیم.

 

[amın]

تحلیل متن نثری​

برای بررسی و تحلیل نثر نیز همان مراحلی را طی می‌کنیم که برای تحلیل شعر بیان کردیم. البته برای تحلیل نثر یک مرحله قبل از مراحل تحلیل شعر وجود دارد که این مرحله و مراحل دیگر را در همین بخش و با مثال توضیح می‌دهیم.

• چشم‌خوانی
• خوانش نثر
• شناسایی و استخراج نکات زبانی نثر
• شناسایی و استخراج نکات ادبی نثر
• شناسایی و استخراج نکات فکری نثر
• نتیجه‌گیری و تعیین نوع نثر

 

[amın]

چشم خوانی​

در این مرحله با آرامش متن را یک بار از نظر می‌گذارنیم. یعنی بدون آنکه درگیر ظاهر و متن نثر شویم تنها یکبار مانند خواندن روزنامه، متن نثری را بخوانیم.

خوانش نثر​

در این مرحله، متن را با دقت می‌خوانیم و نکات مهم آن را در حین خواندن آن، در جایی یادداشت می‌کنیم. البته می‌توانیم در خود متن نیز نشانه‌گذاری کنیم.

مثال​

در کادر زیر متنی از نوع نثر را آورده‌ایم تا بتوانیم مراحل تحلیل متن را بر روی آن توضیح دهیم.

چون بشناختم که آدمی شریف‌تر خلایق است و قدر ایام عمر خویش نمی‌داند، در شگفت افتادم و چون نیک بنگریستم؛ دریافتم که مانع آن، راحت اندک و نیاز حقیر است که مردمان بدان مبتلاا گشته‌اند.
هر که به امور دنیایی رو آورد و از...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات زبانی نثر​

در این بخش نکات زبانی متن بالا را فهرست کرده‌ایم.

• استفاده از واژه‌هایی کهن که امروز کاربرد دیگری دارند مانند «اشتر، شاخ، بنگریست، نتوان دانست و...»
• جمع کلمه موش با «ان»
• استفاده از فعل «بگسست» با معنای «بریده شده، شکست»
• استفاده از واژه «شهد» با معنای «عسل»
• استفاده از واژه «قاتل» در معنای کشنده (برای غیرانسان)
• جدا نوشتن نشانه منفی‌ساز فعل: مانند فعل «نه اندیشید» که شکل امروزی آن «نیندیشید» است.
• استفاده از «را» به جای «برای»: در جمله «خلاص خود را طریقی می‌جست. (برای خلاص خود راهی می‌جست.)»
• استفاده از ترکیب «زنبورخانه» به جای «لانه زنبور»
• کوتاه و قابل فهم بودن اکثر جمله‌های متن

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات ادبی نثر​

در این مرحله مانند شناسایی نکات ادبی شعر، به بررسی آرایه‌های ادبی موجود در متن می‌پردازیم.

• آرایه تناسب: بین واژه‌های «شهد، شیرینی، چشیدن، زنبور و حلاوت»
• آرایه تضاد: بین واژه‌های «سیاه و سفید / پا و سر / سر و قعر / سر چاه و قعر چاه / زهر و شهد / رنج و لذت / اندک و بسیار»
• آرایه تمثیل: استفاده از مثال و ساخت دنیای مثالی برای بیان مفهوم «غفلت انسان»

 

[amın]

شناسایی و استخراج نکات فکری نثر​

در فهرست زیر، نکات مهم در قلمرو فکری این نثر را مشخص کرده‌ایم تا با شیوه انجام این کار آشنا شوید.

• برجسته بودن نگرش حکمی و تعلیمی در این حکایت
• مقصود نویسنده: بهره‌گیری از گذر عمر برای سعادت آن‌جهانی
• شریف بودن انسان در میان مخلوقات
• گرانبها بودن لحظات عمر
• هوشیاری و پرهیز از خوشی‌های زودگذر
• نگاه مثبت و خوش‌بینانه به جایگاه و ارزش انسان
• نگاه و نگرش منفی نسبت به خوشی‌های زودگذر و لذت‌های مادی

 

[amın]

نتیجه گیری و تعیین نوع نثر​

در فهرست زیر، نتیجه‌گیری‌های نهایی از این متن را آورده‌ایم.

• القای تفکر جایگاه والای انسان و نگاه خوش‌بینانه داشتن به این جایگاه
• لزوم قدر دانستن همه لحظه‌های عمر
• لزوم حفظ هوشیاری و غافل نشدن در سرگرمی‌های دنیایی
• به دست آوردن سعادت و نیک‌بختی راستین در کسب خشنودی خدا
• بر اساس موارد پیشین و تأکید درون‌مایه اثر، این متن نمونه‌ای از متن تعلیمی و اندرزی است.

منبع: مجله فرادرس