آموزشی آموزشی | اضافه استعاری

[amın]

اضافه استعاری از ترکیب اضافی «یکی از ویژگی‌های مشبه‌به + مشبه» ساخته می‌شود. برای مثال، ترکیب اضافی «دست درخت» یک اضافه استعاری است زیرا در آن درخت (مشبه) را به انسان دارای دست (مشبه‌به) تشبیه کرده‌ایم ولی یکی از ویژگی‌های انسان یعنی داشتن دست را همراه با درخت (مشبه) در این ترکیب اضافی قرار داده‌ایم.

 

[amın]

اضافه استعاری چیست؟‌​

اضافه استعاری یعنی ترکیبی اضافی که از «ویژگی مشبه‌به + مشبه» تشکیل شده است. دیدیم که استعاره نوعی تشبیه است که یکی از طرفین آن حذف شده باشد. اگر مشبه حذف شود، استعاره مصرحه داریم و اگر مشبه‌به حذف شود، استعاره مکنیه.

به بیت زیر دقت کنید:

تا نگرید طفل کی جوشد لبن؟
تا نگرید ابر کی خندد چمن؟

«گریستن برای ابر» و «خندیدن چمن» استعاره مکنیه هستند، زیرا ابر به یک انسان غمگین تشبیه شده که گریه از خصوصیات اوست. همچنین، چمن به انسان شاد تشبیه شده که خنده از ویژگی‌های اوست.

 

[amın]

اضافه استعاری یکی از انواع استعاره مکنیه است. یعنی «نگرید ابر» و «خندد چمن» اگر به‌صورت «گریه ابر» و «خنده چمن» بیان شوند، اضافه استعاری هستند.

اما دلیلی استعاری بودن این دو ترکیب اضافی چیست؟‌ وقتی از دو ترکیب گریه ابر و خنده چمن استفاده می‌کنیم، می‌دانیم که رابطه واقعی بین گریه و ابر و همچنین، خنده و چمن وجود ندارد، اما مضاف و مضاف‌الیه بودن آن‌ها یک رابطه ساخته است که مجازی و غیرواقعی است. در واقع،‌ رابطه واقعی گریه با انسان غمگین و ارتباط واقعی خنده با انسان شاد است.

اگر بخواهیم این مورد را به‌صورت تشبیه بیان کنیم، می‌توانیم بگوییم خنده و گریه مانند امانت هستند که امانت‌دهنده (انسان، مشبه‌به محذوف) آن‌ها را به امانت‌گیرنده (مشبه، ابر و چمن) داده است. نمودار زیر این ارتباط را نشان...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تفاوت اضافه استعاری و اضافه تشبیهی​

چنان‌که از نام اضافه تشبیهی برمی‌آید، از دو کلمه اضافه و تشبیه تشکیل شده است. از این نام می‌توان چنین دریافت که با چیزی مواجهیم که هم ترکیبی اضافی است و هم تشبیه در آن وجود دارد. تفاوت اضافه تشبیهی و اضافه استعاری در این است که در اضافه‌های تشبیهی مشبه و مشبه‌به ترکیب اضافی می‌سازند، اما در اضافه استعاری مشبه‌به حذف شده و مشبه همراه با لوازمی از مشبه‌بهِ حذف شده می‌آید. در واقع، در اضافه استعاری نوعی تشبیه وجود دارد و مضاف در معنای غیرحقیقی خود به کار می‌رود.

در اصطلاح ادبی، اضافه تشبیهی یک تشبیه است که از اضافه شدن مشبه‌به به مشبه ساخته می‌شود.

اضافه تشبیهی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد که در ادامه، آن‌ها را معرفی...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

ترکیب اضافی چیست؟​

ترکیب اضافی یا همان مضاف و مضاف‌الیه شامل دو بخش است. گاهی اسمی به اسم دیگر اضافه می‌شود و توضیح به آن می‌افزاید. این ترکیب را ترکیبی اضافی می‌گوییم.

 

[amın]

مثال‌های اضافه استعاری​

در این بخش، مثال‌هایی را از اضافه استعاری بررسی می‌کنیم که در مقاله «نگاهی به اضافه استعاری» بیان شده‌اند.

در بیت زیر، خس به انسانی تشبیه شده که آغوش دارد:

عبث مرغ چمن بر آب و آتش می‌زند خود را
گل بی شرم از آغوش خس بیرون نمی‌آید

در بیت زیر، عرش به خانه‌ای تشبیه شده که بام داردو پرنده‌ای روی آن نشسته و آواز می‌خواند:

من آن مرغم که هر شام و سحرگاه
ز بامِ عرش می‌آید صَفیرم

صائب تبریزی در بیت زیر غرور را مانند ترازویی دانسته که دارای پله و کفه است و ارزش دل را می‌سنجد:

در پله غرور تو دل گرچه بی‌بهاست
ارزان مده ز دست که یوسف خریده‌ای

 

[amın]

در بیت زیر، هاتف آسمان را به انسانی تشبیه کرده فلج شده است:

رعشه گرفت آنچنان خاک که از هول آن
یافت تن آسمان فالج و اختر خدر

در بیت زیر، ماهی به انسانی تشبیه شده که توبه از ویژگی‌های اوست:

توبه ما جان عمو توبه ماهی است ز جو
از دل و جان توبه کند هیچ تن ای شیخ اجل

در بیت زیر، آسمان به انسانی تشبیه شده که جیب دارد:‌

ترک سر کردم ز جیب آسمان سر برزدم
بی گره چون رشته گشتم غوطه در گوهر زدم

در بیت زیر، آینه مانند انسانی در نظطر گرفته شده که چشم دارد:

تو را مانند گل گفتم ز داغ شرم می‌سوزم
ز چشم آینه دیدم که تو بر خویش مانندی

 

[amın]

در این بخش، مثال‌هایی را از اضافه استعاری در ادبیات فارسی آورده‌ایم و آن‌ها را مشخص کرده‌ایم. سعی کنید تشبیه را برای خودتان بازسازی کنید و دلیل اضافه استعاری بودن را بیابید.

عزیزا چشم دل بگشا و گوش جان به گفتارم
چو جان و دل تو این معنی درون جان و دل بنشان

***

در این دو هفته که مهمان این چمن بودم
ز شور ناله من چشم شبنمی نغنود

***

تو در وی همان عیب دیدی که هست
ز چندان هنر چشم عقلت ببست

***

عرق چهره خورشید جهانتاب شوند
شبنمی چند که در دامن گل ننشستند

***

ز دامان نسیم صبح پیدا شد دم عیسی
ز جیب روشن فجر آشکارا شد کف موسی

***

دامن فکر بلند آسان نمی آید به دست
زرد شد تا مطلعی را کرد رنگین آفتاب

***

گیریم دامن گل و همراه گل شویم
رقصان...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

دیده بخت به افسانه او شد در خواب
کو نسیمی ز عنایت که کُنَد بیدارم؟

***

رویِ نگار در نظرم جلوه می‌نمود
وز دور بوسه بر رخِ مهتاب می‌زدم

***

بنگر بدان درخش کز ابر کبود فام
برجست و روی ابر به ناخن همی شخود

***

روی خاک و موی گردان چرخ را
این سیه پرده نقاب است و خضاب

***

چون بر فلک دعای تو گوید همی فلک
اندر جهان ثنای تو گوید زبان ملک

***

کس چو حافظ نَگُشاد از رخِ اندیشه نقاب
تا سرِ زلفِ سخن را به قلم شانه زدند

***

جواهری که بیفتد ز ساعد قلمش
برند دست به دستش برای گردن حور

***

دست رد بر سینه دریا گذارد چون صدف...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

تشبیه و ارکان آن​

تشبیه یکی از آرایه‌های ادبی است که ساختار آن در دو قالب بیان می‌شود. یکی در قالب جمله و به‌صورت گسترده و دیگری به‌صورت ترکیب اضافی. در حالت گسترده و کامل، تشبیه از چهار بخش تشکیل می‌شود که به هریک از آن‌ها رکن می‌گویند و ارکان تشبیه نام دارند. ارکان تشبیه عبارت‌اند از:

• مشبه: کلمه یا جمله‌ای است که به چیزی تشبیه و مانند می‌شود.
• مشبه‌به: کلمه یا جمله‌ای است که مشبه به آن تشبیه می‌شود.
• وجه شبه: صفت و وجه مشترک بین مشبه و مشبه‌به است.
• ادات تشبیه: کلمه‌ای است که شباهت بین مشبه و مشبه‌به را برقرار می‌کند.

با یک مثال ساده این ارکان را مشخص می‌کنیم. به این جمله دقت کنید: «اراده احمد مانند کوه، استوار...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.