آموزشی آموزشی | صفت اشاره

[amın]

صفت اشاره، یکی از انواع صفت در زبان فارسی است که برای اشاره به دور یا نزدیک استفاده می‌شود. اما برای شناختن درست نقش و معنی‌ انواع صفت‌های اشاره، در مطلب پیش رو با صفت آشنا می‌شویم، انواع صفات اشاره را در جمله‌های محاوره، نثر و نظم فارسی بررسی می‌کنیم و با مثال و تمرین و سوالات متداول به خوبی با نحوه کاربرد صفت اشاره آشنا خواهیم شد.

 

[amın]

صفت اشاره چیست؟​

پیش از آن‌که صفت اشاره را بشناسیم لازم است با صفت، کمی آشنا شویم. می‌توان برای انواع ا یک وابسته پیشین انتخاب کرد که قبل از اسم قرار می‌گیرد. به کمک این وابسته خصوصیتی را به اسم نسبت می‌دهیم. این واژه‌ها را صفت می‌نامیم. برای مثال به جمله‌های زیر دقت کنید.

مرد دانا رفت.
(در این جمله «دانا» خصوصیتی به «مرد» اضافه می‌کند.)

شیشه نازک شکست.
(در این جمله نازک خصوصیتی را درباره شیشه بیان می‌کند.)

 

[amın]

بنابراین صفت کلمه‌ای است که به اسم وابسته است و خصوصیتی را به اسم نسبت می‌دهد. یکی از وابسته‌های پیشین اسم، صفت اشاره است. با کمک دو مثال زیر این نوع وابسته پیشین را به شما معرفی خواهیم کرد.

آن قهرمان، هرگز به خانه بازنگشت.

این کتاب، برای کتابخانه است.

در جمله‌های بالا دو گروه اسمی «آن قهرمان» و «این کتاب» برجسته شده است. در هر دو گروه اسمی مشخص شده، کلمه این و آن پیش از اسم، صفت اشاره است که درباره دوری و نزدیکی اسم توضیح می‌دهد. چون صفت اشاره قبل از اسم می‌آید، وابسته پیشینِ اسم خوانده می‌شود. در جدول زیر این دو گروه اسمی را به دسته‌های وابسته و هسته گروه تقسیم کرده‌ایم.

 

[amın]

مفاهیم و صورت های مختلف صفت‌ اشاره​

صفت اشاره در اصل دو لفظ «این» و «آن» است، این برای اشاره به نزدیک و آن برای اشاره به دور. در جمله‌های زیر کاربرد این دو را مشاهد خواهید کرد.

آن کلاس تعطیل شد.

این میز پایه‌اش شکسته است.

این دریای بزرگ همیشه در جزر و مد است.

بعد از طوفان دیشب، آن درخت سرو، قامتش شکست.

از هر طرف که رفتم جز وحشتم نیفزود

زنهار از این بیابان وین راه بی‌نهایت

(در این بیت حافظ، الف دومین «این» برای زیبایی شعر حذف شده است.)

 

[amın]

اما صفات اشاره این و آن گاهی با کلمات و اجزایی از قبیل «چون»، «هم» و «همه» ترکیب می‌شوند و در این صورت علاوه بر مفهوم اشاره، مفاهیم دیگری را نیز بیان می‌کنند. در ادامه صورت‌ها و معانی مختلف صفت‌های اشاره را ذکر کرده‌ایم.

 

[amın]

صفت اشاره این و آن​

«این» و «آن» گاهی به‌تنهایی و بدون همراهی اجزای دیگر می‌آیند که فقط مفهوم اشاره را بیان می‌کنند. برای مثال به جمله‌های زیر توجه کنید.
https://faradars.org/courses/fvhsbs...m=f.asgarizade&utm_content=persian-literature
مکن ما را از این درگاه محروم
چو گنجشکان مران ما را ازین بوم
(در این بیت خواجوی کرمانی، الف دومین «این» برای زیبایی شعر حذف شده است.)

خرم آن لحظه که مشتاق به یاری برسد
(امیر خسرو دهلوی، دیوان اشعار)

 

[amın]

همین و همان​

گاهی این و آن با لفظ «هم» در ابتدا دیده می‌شوند. در این صورت مفهوم اشاره و تأکید را با هم می‌رسانند.

زندگی همین لحظه‌هاست که داری آن را تلف می‌کنی.
معلم با همان لحن گرمش ادامه می‌دهد: «‌خیلی عالی است، نظامی در آرایش صحنه‌های شعرش استاد بی‌نظیری است.»
(نیما، محمد حسن حسینی)

همان رنگ و همان روی،
همان برگ و همان بار،
همان خنده خاموش در او خفته بسی راز، همان شرم و همان ناز
همان برگ سپید به مثل ژاله، ژاله به مثل اشک نگونسار
همان جلوه و رخسار
(مهدی اخوان ثالث)

 

[amın]

چنین و چنان​

این و آن در ترکیب با الفاظی مانند نمونه‌هایی که در ادامه لیست کرده‌ایم برای اشاره و بیان تشبیه در ادبیات فارسی و چگونگی، به کار برده می‌شوند.

• چون
• گونه
• سان
• طور

برای مثال «چنین» از ترکیب «چون» و «این» و به همین ترتیب «چنان» از ترکیب «چون» و «آن» ساخته شده است. از نمونه‌های دیگر می‌توان به این‌سان، آن‌طور و این‌گونه اشاره کرد.

 

[amın]

افسوس که تأثیر این‌گونه دارو‌ها موقت است.
(بوف کور، هدایت)

در این واژه‌ها نوعی نزدیکی آوایی وجود دارد. به این‌گونه نزدیکی آوایی واژه‌ها که شعر و نثر را زیباتر و خوش آهنگ‌تر می‌کند، «جناس» می‌گویند.

دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم
باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی
(سعدی)

 

[amın]

همچنین و همچنان​

گاهی با افزودن هم به اول الفاظ «چنین» و «چنان» به ترتیب «همچنین» و «همچنان» می‌سازند. گاهی به جای چنین، چنان، این‌چنین و آن‌چنان، لفظ «همچون» که بیشتر در نقش قیدی کاربرد دارد و یا مخفف آن «همچو» به کار می‌رود.

همچون دردی توی سرم پیچید که نتوانستم جاده را به خوبی ببینم.

در شعر زیر از هلالی جغتایی نیز کاربرد «همچو» را خواهید دید.

ای همچو پری از من دیوانه رمیده

صد بار مرا دیده و گویی که ندیده