آموزشی آموزشی | تلمیح چیست؟

[ANAM CARA]

تلمیح چیست؟

تلمیح در لغت به معنای با گوشه چشم اشاره کردن و در ادبیات آرایه‌ای ادبی است. اگر در شعری به داستان، آیه‌ای از قرآن، احادیث و... اشاره شود، آرایه تلمیح ساخته می‌شود.
داستان‌هایی که شاعر به‌ آن‌ها اشاره می‌کند، می‌تواند تاریخی، افسانه‌ای اساطیری، قرآنی، مذهبی و... باشد.

برای مثال:
حافظ در مصرع «یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور» تلمیح و اشاره‌ای به داستان حضرت یوسف در قرآن می‌کند. استفاده از تلمیح، باعث تداعی معانی و بالا رفتن ارزش هنری شعر می‌شود.

[دقت کنید که اگر شاعر بخشی از آیه یا حدیثی را عیناْ در متن خود بیاورد، آرایه دیگری به نام تضمین...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

چگونه آرایه تلمیح را پیدا کنیم؟

برای یافتن آرایه تلمیح و تشخیص آن در اشعار، باید با داستان‌های معروف ایرانی، اسطوره‌ای و دینی آشنا باشیم. در این صورت به محض شنیدن اشاره‌ای به این داستان‌ها، آن‌ها را تشخیص می‌دهیم.

چند نمونه تلمیح در شعر:

مثال ۱:
من از آن حُسن روزافزون که یوسف داشت دانستم
که عشق از پرده‌ی عصمت برون آرَد زلیخا را
(حافظ)
⬇️
اشاره به داستان علاقه زلیخا، همسر عزیز مصر، به یوسف (پیامبر الهی)

مثال ۲:
بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور، بهرام گرفت؟
(خیام)
⬇️
اشاره به بهرام گور (یکی از پادشاهان حکومت ساسانی...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

انواع تلمیح:

تا اینجا یاد گرفتیم تلمیح چیست و در این بخش با انواع آرایه تلمیح آشنا می‌شویم. تلمیح‌ها از نظر نوع روایت شاعر از داستان اصلی، به دو نوع ساده و پیچیده تقسیم می‌شوند. اگر شاعر مستقیماً به داستان اشاره کند، تلمیح ساده می‌سازد اما هرچه نوآوری و خلاقیت شاعر در اشاره به داستان اصلی، بیشتر شود، تلمیح ارزش ادبی بیشتری پیدا می‌کند و پیچیده می‌شود.

در کل دو نوع تلمیح داریم:
۱. تلمیح ساده
۲. تلمیح پیچیده​

 

[ANAM CARA]

تلمیح ساده چیست؟

در این نوع تلمیح، شاعر به‌طور مستقیم و ساده به اصل داستان اشاره می‌کند. ساخت آرایه تلمیح ساده، آسان است و به همین دلیل نیز نمونه‌هایی زیادی از آن در اشعار کهن و معاصر فارسی وجود دارد. اما از نظر ارزش هنری و ادبی، تلمیح ساده نسبت به تلمیح پیچیده از ارزش کمتری برخوردار است زیرا نه شاعر برای ساخت آن کار ویژه‌ای می‌کند و نه مخاطب شعر برای فهم تلمیح موجود در آن، تلاش ذهنی زیادی انجام می‌دهد. در ادامه، نمونه‌هایی از این نوع تلمیح را بررسی می‌کنیم.

مثال ۱:
در بیت زیر، شاعر به طور مستقیم و ساده به داستان حضرت یوسف و جدایی از او از پدرش یعقوب و عشق زلیخا نسبت به یوسف، اشاره کرده است.
⬇️...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

تلمیح پیچیده چیست؟

در تلمیح پیچیده، شاعر در اشاره به یک داستان یا آیه و حدیث، ذوق و خلاقیت خود را نیز دخیل می‌کند. یعنی صرفاً آن داستان را روایت نمی‌کند بلکه تغییری در آن ایجاد می‌کند یا‌ آن را به شکل غیرمستقیم بیان می‌کند. معمولاً در تلمیح پیچیده، نوعی ساختارشکنی و آشنایی‌زدایی از داستان‌ها و روایت‌های اصلی صورت می‌گیرد و شاعر با نگاه تازه‌ای به آن‌ها اشاره می‌کند.

مثال ۱:
حافظ در بیت زیر به ماجرای حضرت نوح و طوفان و سیل بزرگی که در زمان او آمد، اشاره می‌کند اما این اشاره مستقیم و ساده نیست. زیرا شاعر، طوفان نوح را که واقعه‌ای بسیار بزرگ و جهان‌گیر بود، کوچک می‌شمارد و در واقع با ایجاد آرایه...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

فرق آرایه تضمین و تلمیح چیست؟

آرایه تضمین نیز یکی از آرایه‌های ادبی است و ممکن است در تشخیص آن با آرایه تلمیح دچار اشتباه شویم. تضمین به معنای آوردن بخشی از شعر، بخشی از آیه، بخشی از حدیث و... در یک شعر یا متن ادبی است. در واقع تفاوت تضمین و تلمیح در این است که در تضمین، بخشی از یک آیه و شعر و... عیناً در اثر ادبی می‌آید اما در تلمیح، شاعر فقط به آن داستان، حدیث، آیه و... اشاره می‌کند.

تلمیح: اشاره به داستان، آیه، حدیث و... در شعر و نثر
تضمین: آوردن خود آیه، حدیث، شعر و... در شعر نثر

منبع: فرادرس​