آموزشی آموزشی | آرایه‌ی مجاز

[ANAM CARA]

آرایه مجاز چیست؟
آرایه مجاز، استفاده از واژه‌هایی با معنای غیرواقعی آن‌ها در شعر یا نثر است. برای مثال، «سر» در جمله «سرم را تراشیدم.» مجاز از «موهای سر» است. در آرایه مجاز، همیشه بین معنای واقعی و مجازی واژه، ارتباطی وجود دارد که به آن، «علاقه» می‌گوییم و مجاز، متناسب با نوع علاقه، به انواعی چون مجاز با علاقه جزئیه، کلیه، محلیه، لازمیه، علیه، جنس و... تقسیم می‌شود. در مجاز، نشانه‌ای برای معنای غیرحقیقی واژه دارای مجاز نیز وجود دارد که به آن قرینه می‌گوییم. در ادامه این مطلب، همه انواع مجاز را با مثال‌های متنوع بررسی می‌کنیم و فرق مجاز و استعاره را نیز توضیح می‌دهیم.​

 

[ANAM CARA]

علاقه مجاز چیست؟
علاقه یا پیوند مجاز آن ارتباطی است که بین معنای واقعی و غیرواقعی (مجازی) واژه دارای آرایه مجاز وجود دارد. علاقه‌های مجاز به انواع کلیه، محلیه، جزئیه، لازمیه، علیه، معلولیه، جنس، آلیه، تضاد، صفت و... تقسیم می‌شوند. برای مثال در جمله «مراقب زبانت باش!»، منظور از «زبان»، «حرف‌ها» است اما بین این دو معنا، علاقه و پیوند وجود دارد زیرا «حرف‌ها» به وسیله «زبان» گفته می‌شوند. برای درک بهتر علاقه مجاز، به مثال زیر توجه کنید.

مثال علاقه مجاز:
در عبارت زیر، واژه «جهان» در معنایی مجازی به کار رفته است، اما بین معنای حقیقی و معنای مجازی...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

قرینه مجاز چیست؟
قرینه مجاز، آن اسم، صفت، فعل و هر نوع کلمه دیگری است که با وجود آن در جمله یا مصراع، به وجود آرایه مجاز و معنای غیرواقعی واژه دارای آرایه مجاز پی می‌بریم. با توجه به مثال زیر، منظور از قرینه مجاز را بهتر درک می‌کنید.

مثال قرینه مجاز:
در جدول پایین‌تر، مجاز موجود در بیت زیر و قرینه‌ای که ما را به معنای مجازی می‌رساند را بررسی کرده‌ایم.

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
(مولانا)
⬇️
​

 

[ANAM CARA]

مثال برای آرایه مجاز:
تا اینجا دانستیم آرایه مجاز چیست و در این بخش، چند مثال مجاز در شعر را با هم بررسی می‌کنیم.

مثال ۱:
در کادر زیر بیتی با آرایه مجاز را آورده‌ایم و علاقه و قرینه آن را نیز مشخص کرده‌ایم.

از آن پس برآمد به ایران خروش
پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش
(فردوسی)
⬇️


مثال ۲:
در کادر زیر، یک نمونه دیگر از آرایه مجاز در شعر را با هم بررسی می‌کنیم.

نشسته برین هر دو آلوده تشت
چو خون سیاوش بسی سرگذشت
(نظامی)
⬇️


مثال ۳:
در...​

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[ANAM CARA]

انواع مجاز با مثال:

آرایه مجاز متناسب با نوع علاقه بین معنای واقعی و معنای مجازی واژه دارای آرایه، به انواعی تقسیم می‌شود که آن‌ها را در فهرست زیر آورده‌ایم و همه را با مثال بررسی می‌کنیم.

مجاز به علاقه کلیه
مجاز به علاقه جزئیه
مجاز به علاقه محلیه
مجاز به علاقه حالیه
مجاز به علاقه لازمیه
مجاز به علاقه علیه
مجاز به علاقه آلیه
مجاز به علاقه جنس
مجاز به علاقه تضاد
مجاز به علاقه شباهت
مجاز به علاقه صفت

البته علاقه‌های مجاز محدود به همین موارد نیست اما مهم‌ترین آن‌ها، همین موارد هستند و همه آن‌ها را با مثال و به‌طور جداگانه، بررسی می‌کنیم.​

 

[ANAM CARA]

مجاز به علاقه کلیه چیست؟​

اگر واژه‌ای که در شعر یا نثر آمده، کلی است اما مفهوم اصلی آن در آن سخن، جزئی از آن کل باشد، آرایه مجاز به قرینه کلیه وجود دارد. به مثال زیر توجه کنید.
​

مثال علاقه کلیه:​

در مثال زیر، «دست» در بیت وجود دارد درحالی‌که جزئی از آن، یعنی انگشتان دست، می‌توانند در این مصراع معنی داشته باشند. بنابراین نوع مجاز این بیت، علاقه کلیه است.

دست در حلقه آن زلف دوتا نتوان کرد
تکیه بر عهد تو و باد صبا نتوان کرد
(حافظ)
⬇️
​

 

[ANAM CARA]

مجاز به علاقه جزئیه​

علاقه جزئیه، درست برعکس علاقه کلیه است. اگر بخشی از یک کل را در کلام خود استفاده کنیم اما منظور اصلی، کلی‌تر باشد، مجاز به علاقه جزئیه ساخته‌ایم. مثال زیر را مشاهده کنید.
​

مثال علاقه جزئیه:​

در کادر زیر، کلمه «دل» در ترکیب «دل عالمی» مجاز از انسان‌های عالم (دنیا) است. بنابراین در این بیت، آرایه مجاز وجود دارد.
⬇️
زلفت که چو حلقه کمند افتادست
از وی دل عالمی به بند افتادست
(اوحدی)
​

 

[ANAM CARA]

مجاز به علاقه محلیه:
اگر منظور ما از واژه‌ای، محل وجود آن باشد، مجاز به علاقه محلیه ساخته‌ایم. برای نمونه، واژه «خانه» در جمله «خانه را تمیز کن.»، دارای مجاز به علاقه محلیه است زیرا منظور از خانه، وسایل خانه است. مکان و محل وجود وسایل خانه نیز، خود خانه است. به مثالی که در ادامه آورده‌ایم توجه کنید.

مثال علاقه محلیه:
شاعر در مثال کادر پایین، سه آرایه مجاز با علاقه محلیه ساخته است که همه را در جدول پایین‌تر، بررسی کرده‌ایم.
⬇️
خروشی برآمد ز دشت و ز شهر
غم آمد جهان را از آن کار بهر
(فردوسی)
​

 

[ANAM CARA]

مجاز به علاقه حالیه چیست؟
علاقه حالیه نیز، برعکس علاقه محلیه است. یعنی اگر واژه‌ای را در سخنی به کار ببریم که معنای آن در آنجا، محل قرارگیری یا وجود آن واژه باشد، مجاز به علاقه حالیه ساخته‌ایم. به مثال‌ زیر توجه کنید.

مثال علاقه حالیه:
در جدول زیر، مثالی برای علاقه حالیه آورده‌ایم و قرینه و علاقه آن را نیز مشخص کرده‌ایم.

مِی در کف من نه که دلم بی‌تاب است
وین عمر گریزپای چون سیماب است
(خیام)
⬇️
​

 

[ANAM CARA]

مجاز به علاقه لازمیه چیست؟
اگر واژه‌ای در کلام باشد اما معنای آن در آن نثر یا شعر، لازم یا ملزوم آن واژه باشد، مجاز به علاقه لازمیه وجود خواهد داشت. مثال زیر را مشاهده کنید.

مثال علاقه لازمیه:
در کادر و جدول زیر، مثالی از مجاز با علاقه لازمیه را توضیح داده‌ایم.

راه می‌بینم در ظلمت، من پر از فانوسم
من پر از نورم و شن
(سهراب سپهری)
⬇️
​