آموزشی آموزشی | آرایه جناس

[amın]

جناس وسط (مختلف‌الوسط)​

این آرایه در دو حالت رخ می‌دهد. یکی از کلمات متجانس نسبت به کلمه دیگر، در وسط، یک مجموعه «صامت + مصوت کوتاه» یا یک مجموعه «صامت + مصوت بلند» اضافه دارد. مثلاً نرد و نبرد، کف و کَنَف یا جان و جانان.

حافظ در بیت زیر از نوع ناهمسان افزایشی وسط این آرایه بین سه کلمه «جان» و «جانان» و «جهان» بهره برده است.

جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد

 

[amın]

جناس مذیّل (مختلف‌الاخر)​

مُذَیَّل به معنی دامن‌دار است. در جناس‌ مذیل، یکی از متجانس‌ها یکی از چهار نوع افزایش زیر را دارد. نوع اول، افزایش یک مصوت کوتاه مثل «جام و جامه» یا «نام و نامه». «باد» و «باده» در بیت زیر از حافظ مثال خوبی برای این آرایه است.

بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است
بیار باده که بنیاد عمر بر باد است

نوع دوم، افزایش یک مصوت بلند مانند «ساق و ساقی». عطار در بیت زیر بین «کل» و «کلی» تجانس ناقص افزایشی از این نوع به کار برده است:

گر شد اینجا جزو و کل، کلی تباه
کم شد از روی زمین یک برگ کاه

نوع سوم، افزایش یک صامت است مثل «در و درب» یا «سر و سرد». «خطا» و «خطاب» در بیت زیر از فرخی مثالی از این نوع آرایه است.

دیدی آن ترک...

لطفا برای مشاهده کامل مطالب در انجمن ثبت نام کنید.

 

[amın]

جناس قلب (عکس)​

جناس قلب یا مقلوب یا عکس نوعی است که در آن، کلمات متجانس در ترتیب حروف با هم اختلاف دارند. این آرایه انواعی دارد که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

 

[amın]

جناس قلب بعض​

در قلب بعض جای یک صامت در کلمات هم‌هجا تغییر می‌کند. مانند «رحیم و حریم» یا «شاعر و عاشر». بیت زیر از خاقانی، مثالی برای قلب بعض است.

جنت رقمی ز رتبت اوست
تَبَت اثری ز تربت اوست

 

[amın]

جناس قلب کل​

قلب کل در کلمات تک‌هجایی است و حروف ابتدا و انتها تعویض می‌شوند. مثل «مار و رام» یا «گنج و جنگ». عطار در بیت زیر به زیبایی تجانس قلب کل را به کار برده است.

شعر و عرش و شرع از هم خاستند
تا دو عالم زین سه حرف آراستند

 

[amın]

جناس اشتقاق (ریشه و پسوند)​

پیش‌تر گفتیم که جناس اشتقاق یا اقتضاب، از انواع جناس ناقص اختلافی است که ارکان آن در مصوت‌های بلند با هم تفاوت دارند. اما یک جناس‌ دیگر وجود دارد که به آن جناس «اشتقاق» (به معنی گرفتن و مشتق کردن) می‌گوییم و به نوعی اشاره می‌شود که ارکان آن هم‌خانواده هستند. این جناس اشتقاق را می‌توان به دو دسته پسوند و ریشه تقسیم کرد.

 

[amın]

جناس پسوند​

در این نوع از این آرایه، یکی از کلمات پسوندی بیشتر از کلمه دیگر دارد و این پیشوند حداقل دارای سه واک است. مثل «ناز و نازنین» یا «گل و گلستان».

مولوی در بیت زیر از این آرایه استفاده کرده است.

چون که گل رفت و گلستان شد خراب
بوی گل را از که جوئیم از گلاب

 

[amın]

جناس ریشه​

در جناس ریشه، دو کلمه حداقل دو یا سه صامت و یک مصوت (کوتاه یا بلند) مشترک دارند. مانند «خواهش و خواهان و خواهنده» یا «تحویل و احوال» یا «حرم و حریم و حرمت» که حافظ در بیت زیر بیان کرده است:

من که باشم در آن حرم که صبا
پرده‌دار حریم حرمت اوست

پاره‌شعر زیر از فروغ فرخزاد مثال دیگری از این آرایه است.

و ساعت همیشگی‌اش را
با منطق ریاضی تفریق‌ها و تفرقه‌ها کوک می‌کند

 

[amın]

جناس مشوش​

ارکان جناس‌ در این نوع از این آرایه، بیش از یک نوع تجانس دارند. در بیت زیر از حافظ، در ترکیب «شهره شهر» یک بار نوع ناقص ناقص و بار دیگر نوع زاید این آرایه مشاهد می‌شود.

شهره شهر مشو تا ننهیم سر در کوه
شور شیرین منما تانکنی فرهادم

 

[amın]

جناس مکرر​

اگر در یک مصرع یا عبارت واژه‌های متجانس در کنار هم هم قرار گیرند، اصطلاحاً می‌گوییم نوع مکرر این آرایه وجود دارد. مانند بیت زیر از خلیل‌الله خلیلی:

بوی یار آورد با خود از جلال‌آباد باد
چشم نرگس باد روشن خاطر شمشاد شاد

منبع: مجله فرادرس